การพัฒนาแหล่งเรียนรู้

การพัฒนาแหล่งการเรียนรู้และเครือข่ายแหล่งการเรียนรู้

ความหมาย

              แหล่งการเรียนรู้ หมายถึง แหล่งที่มีข้อมูลข่าวสารความรู้ ประสบการณ์ สารสนเทศและเทคโนโลยีสำหรับผู้เรียนใช้ในการแสวงหาความรู้ ซึ่งมีอยู่ตามธรรมชาติและมนุษย์สร้างขึ้น เครือข่ายการเรียนรู้ หมายถึง การเชื่อมโยงการใช้แหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่หลากหลายอย่างคุ้มค่า

              ประเภทของแหล่งการเรียนรู้แหล่งการเรียนรู้ของโรงเรียนมี 2 ประเภท คือ แหล่งการเรียนรู้ในโรงเรียนและนอกโรงเรียน
ซึ่งเป็นแหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ และที่มนุษย์สร้างขึ้น

1. แหล่งการเรียนรู้ในโรงเรียน
              1.1 แหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ เช่น บรรยากาศ สิ่งแวดล้อม ปรากฏการณ์ธรรมชาติสิ่งมีชีวิต ฯลฯ
              1.2 แหล่งการเรียนรู้ที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ห้องสมุดโรงเรียน ห้องสมุดกลุ่มสาระ ห้องสมุดเคลื่อนที่ ห้องเรียนห้องปฏิบัติการต่าง ๆ ห้องโสตทัศนศึกษา ห้องมัลติมีเดีย เว็บไซต์ ห้องอินเทอร์เน็ต ห้องเรียนสีเขียว ห้องพิพิธภัณฑ์ ห้องเกียรติยศ สวนพฤกษศาสตร์ สวนสมุนไพรสวนวรรณคดี สวนสุขภาพ สวนหิน สวนหย่อม สวนผีเสื้อ บ่อเลี้ยงปลา เรือนเพาะชำ ต้นไม้พูดได้ ฯลฯ

2. แหล่งการเรียนรู้นอกโรงเรียน
              2.1 แหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ เช่น สภาพแวดล้อม ป่า ภูเขา แหล่งน้ำ ทะเล สัตว์ ฯลฯ
              2.2 แหล่งการเรียนรู้ที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ชุมชน วิถีชีวิต อาชีพ ภูมิปัญญา ประเพณี วัฒนธรรม สถาบัน โบราณสถาน สถานที่สำคัญ แหล่งประกอบการการบริหารจัดการเพื่อการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้ การพัฒนาแหล่งเรียนรู้เป็นงานที่โรงเรียนส่วนใหญ่ดำเนินการอยู่แล้วภาพความสำเร็จที่จะเกิดขึ้น กับนักเรียนก็คือการเป็นบุคคลแห่งการเรียนรู้สามารถแสวงหาความรู้ด้วยตนเองจากแหล่งการเรียนรู้ต่างๆ ซึ่งมีหลายช่องทางเพียงการดำเนินการพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ ยังเป็นไปโดยไม่เป็นระบบและกระบวนการที่ชัดเจน แหล่งเรียนรู้บางแห่งจึงไม่ได้ถูกใช้และพัฒนาอย่างต่อเนื่องแหล่งการเรียนรู้ที่เป็นธรรมชาติก็ถูกละเลย ไม่ได้เข้าไปใช้ให้เกิดประโยชน์ผู้บริหารโรงเรียนจึงต้องเป็นผู้นำการดำเนินการ สู่ความสำเร็จโดยกำหนดเป็นนโยบายที่ชัดเจน ซึ่งอาจบริหารจัดการได้ดังนี้

1. ขั้นวางแผน (Plan)

              1.1. กำหนดนโยบายการพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ โรงเรียนกำหนดนโยบายการพัฒนาแหล่งเรียนรู้ โดย ทำความเข้าใจนโยบายตามแผนหลักหลักสูตร รวมทั้งแนวดำเนินการของโรงเรียนในฝันเพื่อกำหนดนโยบายการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้ โดยให้คณะครูมีส่วนร่วมในการกำหนด

              1.2 จัดตั้งคณะกรรมการสำรวจแหล่งการเรียนรู้เพื่อวิเคราะห์สภาพความพร้อมในการพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ในโรงเรียนและชุมชน ซึ่งอาจประกอบด้วย

                   - ผู้บริหารโรงเรียน
                   - ผู้ช่วยผู้บริหารโรงเรียน ฝ่ายวิชาการ
                   - หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ทุกกลุ่มสาระ
                   - หัวหน้างานกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน
                   - ผู้เกี่ยวข้องที่โรงเรียนพิจารณาตามความเหมาะสม

             1.3. จัดทำแผนงานพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ คณะกรรมการพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ มีบทบาทหน้าที่สำคัญที่จะเป็นผู้สำรวจ วิเคราะห์ความพร้อม รวบรวมข้อมูลแล้วจัดทำแผนพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ให้สามารถดำเนินการได้อย่างเหมาะสม

             1.4. สร้างความเข้าใจแก่บุคลากรของโรงเรียนและชุมชน โรงเรียนดำเนินการสร้างความเข้าใจกับบุคลากรทุก ๆ ฝ่ายในโรงเรียนและบุคลากรอื่นที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ คณะกรรมการสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน เครือข่ายผู้ปกครอง เพื่อสร้างความตระหนักและเห็นความสำคัญมีส่วนร่วมในการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้

             1.5. ประชาสัมพันธ์โครงการ โรงเรียนมีการประชาสัมพันธ์โครงการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้ เพื่อให้ครู อาจารย์ นักเรียน
ผู้ปกครอง คณะกรรมการสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน รวมทั้งผู้เกี่ยวข้อง มีความเข้าใจตรงกัน เกิดความร่วมมือในการสนับสนุน ช่วยเหลือ
เพื่อให้แหล่งการเรียนรู้เกิดประโยชน์ต่อผู้เรียนอย่างมีประสิทธิภาพและคุ้มค่า

2. ขั้นการดำเนินงาน สร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ ( DO ) 

โรงเรียนอาจมีแนวทางการสร้าง พัฒนา ใช้แหล่งเรียนรู้ ได้ดังนี้

            2.1. จัดตั้งคณะผู้รับผิดชอบแหล่งการเรียนรู้ ซึ่งอาจประกอบด้วย บุคลากร ดังต่อไปนี้

                  - รองผู้อำนวยการฝ่ายวิชาการ
                  - หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้
                  - หัวหน้างานห้องสมุด
                  - หัวหน้าศูนย์คอมพิวเตอร์ ของโรงเรียนรับผิดชอบการดำเนินการสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ ตามความพร้อมที่ได้ดำเนินการสำรวจ และวิเคราะห์ข้อมูล ทั้งในโรงเรียนและชุมชน กำหนดแหล่งเรียนรู้และจัดระบบสารสนเทศเกี่ยวกับแหล่งการเรียนรู้

             2.2. สร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ ดำเนินการสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ตามสารสนเทศที่มีอยู่ ให้มีประสิทธิภาพ
จัดระบบการใช้ สำหรับผู้เรียน และผู้สนใจ

             2.3. ผู้เรียนและผู้สนใจได้ใช้แหล่งการเรียนรู้อย่างเหมาะสมและคุ้มค่า มีการรวบรวมข้อมูลการใช้ เพื่อเป็นข้อมูลกำหนดแนวทางในการพัฒนาแหล่งเรียนรู้ต่อไป

3. ขั้นตรวจสอบ ทบทวน กำกับติดตาม (CHECK)

             โรงเรียนกำหนดให้มีผู้รับผิดชอบในการนิเทศ ติดตาม และประเมินการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้อย่างต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพ แก้ไข ปัญหาอุปสรรคในระหว่างการดำเนินการมีการประเมินทบทวนปรับปรุง กระบวนการดำเนินการ ให้เกิดการพัฒนาและใช้ แหล่งการเรียนรู้ตามแผนหลักและแนวดำเนินการของโรงเรียนในฝันที่โรงเรียนกำหนดไว้ตามบริบทของโรงเรียนเอง มีการกำหนดวิธีการ และเครื่องมือประเมินผลการดำเนินการ การสร้าง การพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้ วิเคราะห์ผลการประเมินและสรุปผลการประเมิน

4. ขั้นสรุปและรายงานผลการสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้ (ACTION)

             การสรุปรายงานการพัฒนาและใช้แหล่งการเรียนรู้ควรรวบรวมข้อมูลตั้งแต่เริ่มดำเนินการระหว่างดำเนินกา และเสร็จสิ้นการดำเนินการเพื่อสรุปเป็นรายงานนำเสนอให้หน่วยงานต้นสังกัดทุกระดับและผู้เกี่ยวข้องทรา บตลอดจนการประชาสัมพันธ์ให้เกิดการใช้แหล่งการเรียนรู้ให้กว้างขวางยิ่งขึ้น เป็นการส่งเสริมการพัฒนาต่อยอดต่อไป แผนภูมิการสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้

            -สำรวจวิเคราะห์สภาพความพร้อมของแหล่งการเรียนรู้ภายในและภายนอกโรงเรียน
            -กำหนดแหล่งการเรียนรู้ จัดระบบสารสนเทศ
            -จัดทำแผนปฏิบัติการสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรู้
            -ทำความเข้าใจการใช้แหล่งการเรียนรู้
           -จัดทำและใช้แผนการจัดกิจกรรม
            -การเรียนรู้โดยใช้แหล่งการเรียนรู้
            -ประเมินผลการจัดกิจกรรมการเรียนรู้โดยใช้แหล่งการเรียนรู้
            -สรุป รายงานผล และเผยแพร่พัฒนา

          เครือข่ายแหล่งการเรียนรู้ของโรงเรียน  เครือข่ายแหล่งการเรียนรู้ เป็นการสร้างความร่วมมือระหว่างแหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่หลากหลายเพื่อให้เกิดการเชื่อมโยงการใช้ทรัพยากรสารสนเทศ อย่างคุ้มค่าเครือข่ายแหล่งการเรียนรู้ของโรงเรียนมีอยู่ทั้งในโรงเรียนและนอกโรงเรียน

           -เครือข่ายแหล่งการเรียนรู้ในโรงเรียน  เป็นการร่วมมือกันระหว่างแหล่งการเรียนรู้ประเภทต่างๆที่มีอยู่ในโรงเรียน เช่น ห้องสมุดโรงเรียน ห้องสมุดกลุ่มสาระการเรียนรู้ ห้องโสตทัศนศึกษา ห้องคอมพิวเตอร์ ห้องอินเทอร์เน็ตห้องปฏิบัติการต่างๆ ห้องพิพิธภัณฑ์ อุทยานการศึกษาสวนสมุนไพร สวนหย่อม สวนวรรณคดี สวนคณิตศาสตร์ ฯลฯ

           -เครือข่ายแหล่งการเรียนรู้นอกโรงเรียน โรงเรียนดำเนินงานประสานความร่วมมือในการจัดให้ผู้เรียนได้ใช้แหล่งการเรียนรู้ที่อยู่นอกโรงเรียน เช่น ห้องสมุดประชาชน พิพิธภัณฑ์ สวนสัตว์ ศูนย์กีฬา สถานประกอบการ ภูมิปัญญาท้องถิ่น วัด อุทยานแห่งชาติที่มีอยู่ในท้องถิ่น ฯลฯ

แนวการดำเนินงานสร้างเครือข่ายแหล่งการเรียนรู้ของโรงเรียน

           1. สำรวจแหล่งการเรียนรู้ที่มีอยู่ทั้งในและนอกโรงเรียน
           2. จัดทำรายการข้อมูลสารสนเทศเกี่ยวกับแหล่งการเรียนรู้
           3. ประชุมกำหนดรายการความร่วมมือในการเป็นเครือข่าย

              3.1 การสร้าง/ผลิตสื่อ นวัตกรรม เทคโนโลยีสารสนเทศ
              3.2 การจัดระบบการจัดเก็บสื่อ นวัตกรรม
              3.3 การจัดระบบการให้บริการ
              3.4 การแลกเปลี่ยนสื่อ นวัตกรรม เทคโนโลยีสารสนเทศ
              3.5 การยืมสื่อ นวัตกรรม เทคโนโลยี ระหว่างแหล่งการเรียนรู้
              3.6 การจัดระบบเชื่อมโยงเครือข่าย ฯลฯ

           4. ดำเนินการพัฒนาเครือข่าย
           5. ดำเนินการใช้เครือข่ายเพื่อการจัดกิจกรรมการเรียนรู้
           6. ประเมินผลการใช้และรายงานผล

          การใช้สื่อนวัตกรรม เทคโนโลยีสารสนเทศจากแหล่งการเรียนรู้และเครือข่ายสถานศึกษาเป็นแหล่งการเรียนรู้ที่สำคัญของผู้เรียน
เพราะเป็นองค์ประกอบในการทำให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ตามหลักสูตรมีการจัดกระบวนการเรียนรู้ให้ผู้เรียนได้พัฒนาตามธรรมชาติและเต็มตามศักยภาพ ซึ่งมาตรา 24 ในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่าในการจัดกระบวนการเรียนรู้สถานศึกษาและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรส่งเสริมสนับสนุนให้ผู้สอนสามารถจัดบรรยากาศสภาพแวดล้อมสื่อการเรียนและอำนวยความสะดวกเพื่อให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้และมีความรอบรู้ ทั้งนี้ผู้สอนและผู้เรียนอาจเรียนรู้ไปพร้อมกันจากสื่อการเรียนการสอนและแหล่งวิทยาการประเภทต่าง ๆ เมื่อสถานศึกษามีสื่อและแหล่งการเรียนรู้แล้วทำอย่างไรจะทำให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้และมีความรอบรู้ตามวัตถุประสงค์ที่ต้องการแนวปฏิบัติในการใช้แหล่งการเรียนรู้

               -สถานศึกษากำหนดนโยบายและมาตรการ
               -ครูผู้สอนวางแผนการใช้
               -ประสานงานกับแหล่งการเรียนรู้
               -นำผู้เรียนไปใช้
               -แหล่งการเรียนรู้
               -ประเมินผลการใช้
               -สถานศึกษากำหนดเป็นนโยบายและมาตรการให้ครูผู้สอนใช้สื่อและแหล่งการเรียนรู้ในการสอน

                1.ศึกษาหลักสูตร
                2.ออกแบบกิจกรรมการสอนให้ผู้เรียนใช้แหล่งการเรียนรู้
                3.กำหนดรายการสื่อ

แหล่งการเรียนรู้ที่ใช้ใบงาน

                 1. สำรวจแหล่งข้อมูล
                 2. จัดหาและเตรียมสิ่งที่จะใช้
                 3. แนะนำวิธีการใช้ที่จะทำให้ได้ข้อมูลความรู้
                 4. กำหนดเวลาการใช้แหล่งเรียนรู้
                        1. ไปใช้แหล่งเรียนรู้ตามเวลาที่กำหนดไว้
                        2. อำนวยความสะดวก ให้คำปรึกษา / แนะนำรายงานผลการใช้