Latinismos‎ > ‎

a posteriori - habeas corpus

1.- a posteriori: “Con posterioridade, despois de que algo suceda” . Razoamento inductivo, do efecto á causa.
  • Tres liceos del Gran París han formado esta semana un fondo de 2.000 euros, incrementable hasta los 10.000, para aquellos alumnos o cursos que tengan la bondad de asistir a clase, y con ese dinero desarrollar actividades culturales, viajes, exposiciones o todo aquello que enaltezca a posteriori el espíritu (El País, 7/10/2009) .Ver texto completo
2.- a priori: “Con anterioridade, antes de que algo suceda” . Razoamento deductivo, da causa ó efecto.
  • Y así, sucesivamente; hasta que, en cierto momento, imposible de determinar a priori, la demanda ya no puede caer más y el ciclo se invierte. (El País, 06/10/2009) Ver texto completo
  • La lectura de la sinopsis puede provocar una sensación de desconexión entre el, a priori, dramático contenido de la película y su título Zorion Perfektua. (El País, 01/10/2009) Ver texto completo
  • Es ésta una decisión arriesgada que, a priori, da miedo. (El País, 26/09/2009) Ver texto completo
3.- ab aeterno: “Dende a eternidade”, “Dende moi antigo”
  • Y sólo la presencia de un burro y una vaca evitó que muriese de frío aquel Mesías llorón y debilucho que estaba destinado ab aeterno para salvar al mundo.(La Voz de Galicia, 23/12/2001). ver texto completo
  • Los guionistas de Perdidos dieron una pista sobre el posible gran final en el episodio que más recientemente se estrenó en EE UU, Ab Aeterno.(El Pais,27/3/2010) Ver texto completo.
4.- ad kalendas graecas: “Para as calendas gregas”. Ou sexa, nunca.
external image 4347564713_e54c97aa50_m.jpg
  • Y esta decía que algunas deudas de la Primera Guerra Mundial (unos 3.076 millones de euros de hoy correspondientes a intereses) quedaban en suspenso hasta que Alemania volviera a estar reunificada, algo que en un país destruido física y moralmente, ocupado, dividido y con la guerra fría en sus inicios, parecía más una versión moderna del ad calendas graecas que una previsión realista de cumplimiento total del tratado. (El País, 3/10/2010). Ver texto completo. * imaxe de Saint Ignatius J. Reilly en Flickr.






5.- ad hoc: “Para isto”. Axeitado, apropiado, xusto para o que se necesita.
  • La organización negocia el pago de la deuda con los responsables políticos valencianos, siguiendo las indicaciones de Pablo Crespo (número dosde la trama corrupta), confeccionando facturas ad hoc, con conceptos acordado entre Ricardo Costa y Álvaro Pérez.(El País,24-9-09).Ver texto completo.external image 265447019_53683a7e07_m.jpg
  • Y por último, un hotel ad hoc para lectores: el de las Letras, situado en un edificio señorial de la Gran Vía (número 11), que recibe con alfombras y paredes llenas de palabras.(El País,26-9-09).Ver texto completo. * Imaxe de Steve Rhodes en Flickr.


6.- ad libitum: “A gusto , a vontade, libremente”. Como se queira, suxeito á vontade de cada un.
 Con frecuencia aparece abreviado como ad lib. A expresión a bene placito (ó bo pracer de un) é aproximadamente sinónima e menos común. A súa forma italiana a piacere entrou na língua vehicular musical. Este termo, como veremos a continuación, emprégase en distintas disciplinas como a música, a bioloxía ou a política.

En música
Neste campo ad libitum é unha indicación musical que significa “á vontade” e pode aparecer en partituras e partichelas. Pode ter varios significados ó sinalar que o intérprete musical ou director ten á súa disposición unha variedade de criterios que pode adoptar con respecto a unha pasaxe determinada:
  1. para interpretar a pasaxe en un ritmo libre en lugar do tempo estricto ou “metronómico”. É a práctica coñecida como rubato cando non está expresamente indicada polo compositor. A alteración afecta só ós tempos, pero nunca ás notas.
  2. para improvisar unha liña melódica que encaixe na estructura xeral establecida polas notas ou os acordes anotados na pasaxe.
  3. para omitir unha parte instrumental, como pode ser un acompañamento que non é esencial, pola duración da pasaxe. Neste caso é a indicación oposta a obbligato.
  4. cando aparece a frase “repetir ad libitum”, para tocar a pasaxe de un nùmero arbitrario de veces (véxase ostinato).
A indicación a piacere ten un significado máis restrinxido, xeralmente en referencia a soamente os dous primeiros tipos de criterios. A música barroca, en especial, conta con un ad libitum escrito ou implícito, conforme ó cal a maioría dos compositores insinúan a liberdade que ten o intérprete e o director da orquesta. Para a música clásica posterior ó estilo barroco e o jazz, véxase cadenza. Foi un recurso empregado con frecuencia por Erik Satie.

Noutros campos

Na bioloxía
Ad libitum emprégase tamén en psicoloxía e en bioloxía para referirse ó peso dun animal cando aínda non se lle impuxo ningún control sobre a súa alimentación. Un exemplo desto podería ser: “O peso ad libitum da rata foi de 320 gramos”. En estudios nutricionales, a frase denota o libre acceso de un animal á auga ou ó alimento cando deixamos que sexan as necesidades biolóxicas deste as que regulen o consumo. Por exemplo: “Proporcionóuselle ás ratas acceso ad libitum a alimentos e auga.”
Nos estudos de campo da bioloxía tamén pode significar que a información foi obtida espontaneamente sen un método específico.

Na medicina
Nos prospectos e investigación clínica, a abreviación ad lib. indica que a administración depende da vontade do paciente.

Na liturxia católica
Ad libitum utilízase na liturxia católica cando se fai referencia a unha festa relixiosa ou memoria libre da celebración de un santo do santoral católico que se pode celebrar ou non, a consideración ou discreción do celebrante ou presidente da celebración litúrxica.

En política
Por suposto tamén se emprega para referirse a decisións políticas que se toman “a piacere”, é dicir, centrándose nos intereses propios en lugar de nos dos votantes.

No teatro e no cine
Ad lib. emprégase para describir momentos individuais durante o teatro en directo cando un actor fala a través do seu personaxe usando palabras que non se atopan no texto da obra. Cando a actuación enteira se basa na creación espontánea o proceso chámase teatro improvisacional.
En películas o termo ad lib. refírese habitualmente a cando se interpola material non escrito no guión. Dustin Hoffman admitiu en entrevistas que a súa famosa frase “Estou camiñando aquí! Estou camiñando aquí” como “Ratso” Rizzo en Midnight Cowboy fora ad lib.
  • Fernando Buide estrenó O pulcre facies, compuesta por catorce brevísimos módulos basados en similares saltos melódicos y continuos cambios de compás. En los dos últimos sólo fija alturas, dejando ad libitum ritmo e intensidad. (El País 18/07/2009) Ver texto completo

7.- ad multos annos: "Por moitos anos!". Exclamación: "Que dure moitos anos".
  • El párroco de Ferreira, que bendijo las instalaciones, usó una expresión latina, ad multos annos, para desear un largo y próspero funcionamiento de la nueva oficina. (La Voz de Galicia, 20/4/2001)
  • Como en el poema de Eduardo Galeano, la utopía le sirve para caminar, que no es poco teniendo las piernas tan quebradas. ¡Todo un milagro! Ad multos annos, Leonardo.(El País 31-01-2009)Ver texto completo
8.- addenda et corrigenda: addenda, “O que hai que engadir” / corrigenda, ”o que hai que corrixir”. Fe de erratas ó final dun libro.
  • La Xunta sigue adelante con el programa. Tanto, que tras el Consello de la Xunta de ayer Feijóo aseguró que la Consellería de Educación ha firmado con el Ministerio una addenda al convenio "Escuela 2.0". (Faro de Vigo 02/10/2010) Ver texto completo
9.- alea iacta est: É unha locución latina  que significa literalmente” botouse o dado”,” o dado foi botado” ou “a sorte foi botada”. Emprégase para explicar que se deu un paso irrevogable, xeralmente de risco ou confrontación, algo do que non se pode voltar atrás. Na actualidade é  moi usado, por exemplo, polos comentaristas deportivos.
  • Historia
 Esta expresión foi atribuida coa forma alea iacta est , polo historiador Suetonio a Xulio César, no ano 49 a.C. , cando cruzou  o río Rubicón, que sinalaba o límite entre Italia e a Galia Cisalpina, provincia que lle fora asignada polo Senado romano. Con esta acción César rebelouse contra o Senado, e comezou a  guerra civil contra Pompeio e os Optimates.
Segυndo Plutarco, a frase puido ser pronunciada en grego (ἁνερρίφθω κύβος) aludindo a un verso de Menandro co sentido de ”os dados está botados, esperemos agora a sorte”, xa que este era un dos autores favoritos de César. A fonte que usou Plutarco para emitir esa declaración foi o prólogo do libro de Historias de Asinio Polión, o cal comentou esta anécdota ao escoitalo pola sua cercanía a Cesar no momento de decila.
A frase en grego de Menandro aparece en “Ἀρρηφόρος” (Arrephoros) (posiblemente "A rapaza flautista"), e así é citada en Deipnosophistae, libro 13, parágrafo 8.
Plutarco cóntanos que esas palabras foron pronunciadas en grego.


"Ἑλληνιστὶ πρὸς τοὺς παρόντας ἐκβοήσας, «Ἀνερρίφθω κύβος», [anerriphtho kybos] διεβίβαζε τὸν στρατόν".[3]

"El (César) declarou en grego en voz alta a todos os que estaban presentes "A sorte está botada", e fixo cruzar ao exército".— 
Plutarco,  A vida de Pompeio, 60.2.9[4]

A oración implica que se acadou un risco e se pasou o “punto de non retorno”. Como o xogador que aposta nunha tirada de dados, non pode voltar atrás. Hoxe en día a frase significa dar un paso irrevocable.
  • Gramática
A expresión está formada polo nominativo de singular do substantivo feminino da 1ª declinación alea,-ae "dado, xogo de dados, xogada de dados" e por extensión “azar”, “casualidade” ou “sorte”, e polo pretérito perfecto pasivo do verbo iacio, ieci, iactum "guindar, botar". Normalmente tradúcese como “a sorte está botada” para evitar unha construcción de voz pasiva que en galego non é de uso común e da un aspecto forzado á tradución.
  • «Alea iacta est».La frase de Julio César en la víspera de la batalla de Munda martillea el cerebro de otro conquistador, en este caso de gloria deportiva, cada vez que sale a la central de Roland Garros.(ABC,11-6-07).Ver texto completo.
  • La presión pública, mediática y política calma por segundo día consecutivo con las revelaciones sobre Luis Bárcenas en el sumario del "caso Gürtel" mientras Mariano Rajoy se atrinchera en silencio como respuesta. Sin embargo, esa misma tarde el líder del PP toma la decisión, "alea iacta est". (El mundo, 08/04/2010). Ver texto completo.
10.- alma mater: “Nai nutricia”. Institución que vela polos cidadáns, que os alimenta , v.gr. a universidade, ou persoa relevante dentro de un grupo, que protexe ou coida dos demais. Esta locución era empregada na Antiga Roma para describir á Deusa Nai, como por exemplo a Ceres ou a Cibeles, e no Medievo para a Virxe
external image 1022886869_8f9df51a84_m.jpgMaría. Actualmente aparece no lema da universidade máis antiga e en funcionamento ininterrumpido, a Universidade de Bolonia: Alma mater studiorum, e aparece representada en esculturas en diferentes universidades como na Universidade de Illinois en Urbana-Champaign, na Universidade de Denver ou na Universidade de Columbia en Nova Iorque.
  • Las fiestas y las ferias son el alma máter de la vida en las localidades, sobre todo durante los meses de verano. (La Voz de Galicia 11/09/2009) Ver texto completo
  • El deportista español es algo más que el tenista número uno del mundo; es el único capaz de ganar con la misma facilidad en tierra, su alma máter a la que ha de regresar cada cuanto como Anteo para recargar baterías; en hierba, medio rala o restallante de verdor de Wimbledon; o en la variedad de canchas duras desde las que rebotan las bolas al cielo o conceden algún tiempo extra a la filigrana. (El País 15/09/2010) Ver texto completo
11.- ante meridiem (a.m.): “Antes do mediodía
  • Cualquiera de los cien mil españoles que se pasean y habitan la "vieja y joven" capital del Empire podía haber sido víctima de la masacre, que al final se ha saldado con una cifra superior a 50 fallecidos y 700 heridos.
    Madrid, 11-M, 8:00 A.M. El 11 de marzo de 2004, a las 8,00 a.m. llegaba al Hospital Puerta de Hierro de Madrid como solía hacerlo habitualmente. Hacía quince minutos que había oído por la radio noticias de un posible atentado. (Faro de Vigo, 10/07/2005)
    Ver texto completo
12.- ave, Caesar, morituri te salutant: “Ave, César, os que van morrer saúdante”. Saúdo ritual dos gladiadores cara ao emperador antes de comezar o combate.
  • Unha versión un pouco diferente, pero nun contexto no que se entende a frase:
Tan bárbaro es extrañarse de que los obispos estén contra el aborto, como decir que este Gobierno lo impulsa e, incluso, lo impone. ¡Mujer embarazada, cuídate de los socialistas! Es la idea que más se difundió ayer. Cuatro hermosas embarazadas portaban ante la Puerta de Alcalá esta pancarta obscena: "Ave Zapatero. Morituri te salutant". Ver texto completo

13.- bis: “Dúas veces” . Por exemplo cando o público solicita ao intérprete que volva saír a escena.
  • Por eso piden al fiscal que, a su vez, se dirija al juzgado para que éste suspenda la modificación del Plan General Metropolitano en las fincas de los números 13 bis, 15 y 17 de Sant Pere Més Alt. (El País, 29/09/2009) Ver texto completo
  • Con motivo del aniversario, Tricicle añadirá un número sorpresa a Garrick, como bis, que recogerá "en 300 segundos los 30 años del grupo". (El País, 29/09/2009) Ver texto completo
  • Barroso Bis: El anfitrión de las Azores tiene prácticamente asegurada su reelección al frente de Bruselas. (El País, 12/09/2009) Ver texto completo
14.- bona fide: “Boa fe”. Nos dereitos de obrigas supón o cumprimento das prestacións estipuladas. Na orde procesal permite ao xuíz, cando indaga a súa existencia, apartarse da letra do contrato.
  • Puede ser que, en efecto, las personas que ahora buscan asilo sean opositores bona fide, pero el gobierno mexicano debería examinar cuidadosamente la hipótesis del montaje policiaco. (Libertaddigital, 28/02/2002). Ver texto completo
15.- calamo currente: “Ao correr da pluma”. Sen pararse moito a pensalo.
  • ¡Qué envidia! (...) Va a vuelapluma, calamo currente que dirían los del Tíber. (ABC Castilla y León, 09/02/2006) Ver texto completo. Imaxe de Flickr, por Santi Martin na que podemos ver a unha persoa facendo "puenting", un deporte, que necesita moito valor, ou tamén ser practicado sen pensalo.
16.- carnes tollendas: “Deben suprimirse as carnes”. Dise do Entroido (3 días que preceden á Coresma).

17.- carpe diem!: “Aproveita o día”. Goza do presente. Máxima do poeta Horacio. Tópico literario.
  • Solemos decir que el fútbol no entiende de pasados, pero me da que, últimamente, no entiende ni tan siquiera de presentes y vivimos constantemente queriendo adivinar el futuro olvidándonos para siempre del Carpe Diem de Horacio.(El País,28-10-09).Ver texto completo.
  • Gran culpa de que hoy tenga esta envidiable vivienda la tiene, sin duda, el 'carpe diem' que esta catalana intenta aplicar todo lo que puede en el día a día de su vida.(El Mundo,29-4-08).Ver texto completo.
external image 432888092_8887774475_m.jpg
18.- casus belli: “Causa de guerra”. Motivo polo que empeza unha guerra ou un conflicto.
  • El asunto ha sido considerado casus belli por varios grupos conservadores, con Focus on the Family a la cabeza, que consideran absolutamente fuera de lugar ese acto y piden a las escuelas que no lo emitan y a los padres que no envíen ese día a sus hijos a clase. (El país, 08/09/2009) Ver texto completo
  • Industria prepara un duro pulso con Argelia por los precios del gas. El Gobierno apoyará a Gas Natural Fenosa pero no hará casus belli el litigio. (El país, 12/10/2010) Ver texto completo
*Imaxe de Flickr, autor julianrod.
19.- cave canem: “Coidado co can”. Inscrición na entrada de moitas casas romanas, gravada nun mosaico cun can atado por unha cadea.
  • Y, sin abandonar el tono educado, advierten de que es imposible vagar por esas calles sin que aparezcan los patrulleros de un cuerpo privado de seguridad de Bel-Air: Cave Canem. Muchas casas carecen de vallas y están expuestas. (El Mundo, 16/07/2007) Ver texto completo
20.- cogito, ergo sum: “Penso, logo existo”. Principio da filosofía cartesiana.
  • Pese a ello, Flotats, que se ha guardado la obra en un cajón desde que le llegó el texto hace 15 años a la espera de tener edad para encarnar al filósofo de la duda metódica que acuño la frase cogito ergo sum (pienso luego existo), asegura que el público disfruta enormemente de tan refinado encuentro. (El País, 24/04/2009). Ver texto completo
21.- conditio sine qua non: “Condición sen a cal non ... ”. Condición necesaria, indispensable.
  • Los saharauis llevan desde 1975 combatiendo armas en mano al invasor marroquí, y el arreglo firmado entre las partes en 1991 condujo al alto el fuego actual, conditio sine qua non para organizar un referéndum de autodeterminación libre y honesto. (La Voz de Galicia, 28/06/01) ver texto completo
  • Grandal, que encabezará una lista para ese congreso, que se celebrará el día 28 de noviembre, critica que «a oferta conciliadora chegara á prensa antes que a nós» y sostiene que, tras abordar esa posibilidad con López Pintos, «a resposta foi que o acordo pasa por unha conditio sine qua non : que él siga sendo o secretario comarcal»(La Voz de Galicia,11-10-2009).ver texto completo.
22.- contra naturam: "Contra a natureza". refírese a algo que a natureza non acepta, porque non é lóxico o a forza dalgún xeito. Por exemplo, actos de pais contra fillos, ou viceversa, tendo en conta que a relación natural entre pais e fillos é de amor e non de odio.
  • Ambas formaciones se han sacudido lo suficiente durante la campaña como para esperar ahora un matrimonio contra natura. (El País,29-9-2009).Ver texto completo.
23.- corpore insepulto: “Corpo sen sepultar”. Dise do funeral que se celebra cando aínda non se enterrou o cadáver.
  • De seguir así, los nostálgicos de este espectáculo se quedarán córpore insepulto o como se diga al tratarse de cenizas. (El País 10/07/2009) Ver texto completo.
  • Repasando las crónicas de sus últimos actos públicos, de córpore insepulto, asombra comprobar la enormidad de las ausencias: allí no estuvieron ni Prince ni los demás alumnos. (El Pais,31/5/2010) Ver texto completo.
24-. corpus delicti é unha locución latina que significa literalmente "o corpo do delito" que é a suma dos factores que convirten un acto en violación da lei. Habitualmente aplicase de maneira incorrecta a un obxecto material relacionado cun crime e máis concretarmente ao cádaver no caso de asasinato. Por exemplo, unha persoa non pode ser xuzgada por roubo, a non ser que se poida demostrar que a propiedade foi roubada por dita persoa. Así mesmo, para que unha persoa poida ser xuzgada por incedio debe aprobarse que foi unha acto criminal, resultado da queima dunha propiedade. O diccionario Legal Negro (6a ed.) define o "corpo do delito", como: "o feito de que un crime xa realizado foi cometido".

O corpus delicti é un dos conceptos máis importantes na investigación dun asasinato. Cando unha persoa desaparece ou non se pode manter un contacto con esta, moitas axencias policiais inician o caso da búsqueda dunha persoa desparecida. Se durante o curso da investigación, os detectives creen que él ou ela foi o asasino, débense obter un "corpo" de elementos de probas, incluíndo físicas, demostrativas e testimoniais, para determinar que esa persona desaparecida foi efectivamente asasinada, antes de que un sospeitoso poida ser acusado de homicidio. O mellor e máis fácil, para establecer probas nestos casos, é o corpo físico da persoa falecida. Sen embargo, no caso de que un corpo físico non estea presente ou aínda non se descubrira, é posible probar que o crimen ocorreu cando se presentaron indicios suficientes para demostrar a culpabilidade máis alá de toda duda razonable.

Un exemplo de malinterpretación deste concepto xurídico sería o que aconteceu no caso caso da británico asesino en serie John George Haigh indicou que decidiu destruir os corpos das súas víctimas con ácido porque teñía a creencia errónea de que, en ausencia dun cadáver , o asasinato non puido ser probado porque non había corpo do delito. Haigh malinterpretara a palabra latina corpus como un corpo literal en lugar dun figurativo.external image 3445679328_364eca44c4_m.jpg
  • Y si a Sarkozy no le gusta lo que ella dijo el martes que no mire su página en la web de la Comisión Europea donde el texto de su discurso y su propia lectura desde el podio están a la vista de todos, corpus delicti incluido: "Esto es una situación que nunca había pensado que Europa volvería a ver tras la II Guerra Mundial". (El País, 18-09-2010)Ver texto completo
  • Díez recuerda que el Tribunal Supremo, en aras del principio de inocencia y tutela judicial efectiva, exige la presencia del 'corpus delicti' como presupuesto indispensable para acreditar la muert e, y de este modo,poder atribuir la autoría del delito a una persona. (El Correo Gallego, 19/02/2009) Ver texto completo
  • Máis exemplos na prensa escrita.
*Imaxe de Flickr, autor Foxspain

25.- cum laude: “Con louvanza”. Máxima cualificación académica.
  • Montés Penadés era doctor cum laude por la Universidad italiana de Bolonia desde 1969, y catedrático de Derecho Civil en las universidades de Oviedo, Murcia y Valencia.Montés Penadés era doctor cum laude por la Universidad italiana de Bolonia desde 1969, y catedrático de Derecho Civil en las universidades de Oviedo, Murcia y Valencia.(El País, 8/08/2009) **Ver texto completo**
  • Y es que Tommy Lee Jones no es lo que parece. Graduado cum laude por Harvard, culto y leído, no quiere tildar a su película meramente como un western. (Fotogramas, 25/06/2008) Ver texto completo.
26.- curriculum vitae: "Carreira da vida"
  • En un Estado de derecho, ¿es esto justo? A sus 56 años hay que añadir una forma física envidiable y un currículum brillante, por lo tanto ¿por qué tantas empresas descartan así a tantos candidatos? ¿Es legal? (El País 22/08/2009) Ver texto completo.
  • Igualmente arduo resulta confiar en Silvio Berlusconi, magnate de la información –de forma prácticamente monopolista y, por lo tanto, antiliberal– que en su curriculum vitae puede presumir de haber pertenecido a una logia masónica subversiva (la llamada P2) y de haberse sometido a una larguísima serie de procesos judiciales. (Libertaddigital 10/04/2008) Ver texto completo
27-. cursus honorum: “Carreira dos honores”. Sucesión das maxistraturas (cuestura, edilidade, pretura e consulado), que constituían a carreira política dun romano.
  • Si las cosas no van mal, alguien que es hijo o hija de concejal puede sentir la vocación de papá o de mamá, ingresar en el partido y tras un cursus honorum por sus diversos escalones encontrar una recompensa como miembro del Parlamento Europeo, o de la comisión nacional de tal o cual cosa, o del Poder Judicial, o de la televisión autonómica, o del museo nacional. (El País 27/09/2009) Ver texto completo
28.- de facto: “De feito”, Lexitimidade outorgada polos feitos, oposto a de iure .
  • Neste fragmento tamén aparece un exemplo de ipso facto: La nueva ley también sanciona las fiestas promocionales de bebidas o cócteles alcohólicos, y, aunque no lo especifica en su articulado, viene a perseguir de facto una de las pocas dulzuras que todavía quedaba en el acto de salir a cenar a un restaurante, tal y como están los precios: la copita de la casa. [...] Trinidad Jiménez, ministra de Sanidad Estatal (si se me permite la segunda mayúscula), ya ha aplaudido la aprobación de dicha ley, anunciando ipso facto que su ministerio está trabajando en una norma similar para todos los españoles presuntos implicados en el delito de querer ahorrarse unos euros en las segundas rondas. Ver texto completo
29.- de incognito: “Sen ser recoñecido, que pasa desapercibido
Ver texto completo
  • Tanto que empezó a dejarse barba este verano por si tenía que salir de España de incógnito. (El País 05/09/2009) Ver texto completo
  • A pesar de que todo ello no constituía un peligro en sí mismo, ni tampoco era ilegal, los servicios de vigilancia aérea de Estados Unidos alertaron a sus homólogos holandeses. Incluso viajó con ellos, de incógnito, un policía. (El Pais,1/9/2010) Ver texto posible.
30.- de iure: “De acordo coa lei”. Lexitimidade outorgada pola lei, oposto a de facto .
  • ¿Es todavía el terrateniente ranchero Manuel Zelaya presidente de Honduras? ¿Es un presidente aún de iure , aunque no lo sea ya de facto? (La Voz de Galicia, 08/10/2009) Ver texto completo
  • "Casi todos tienen derecho a la presunción de inocencia; por excepción, todos los hombres denunciados por "violencia de género" serán presumidos culpables sin posibilidad alguna de demostrar lo contrario" (lo que en derecho se llaman presunciones iuris et de iure, es decir, indestructibles.(Libertaddigital, 09/07/2010). Ver texto completo
31.- deo volente: “Se Deus quere”, “Deus mediante
  • Sin embargo, aún hay entre nosotros muy acendrados europeístas que le reprochan a Aznar la recelosa voluntad de mantener el rango de España en Europa frente al arrogante binomio franco-alemán. Y, más de los mismo, braman para que acepte el engendro constitucional perpetrado por Giscard para Europa... al tiempo que lo conminan a que dinamite nuestra actualísima Constitución. Que no es eterna, "Deo volente", porque aquí lo único eterno es el primario y ceñudo odio a España. (La Voz de Galicia, 15/12/2003) Ver texto completo.
32.- doctor honoris causa: “Doctor por causa de honor”. Cando a algún personaxe se lle outorga un honor que os demais conseguiron a forza de estudios ou traballo; usado sobre todo na concesión de doutorados universitarios.
  • Se trata de la primera ceremonia de investidura de doctores honoris causa en la historia de esta institución universitaria, y en ella se quiere distinguir "a tres protagonistas de excepción de la vida cultural, social y científica", según informó la universidad.(la Razón 24/06/2009) Ver Texto completo.
  • A Berhanyer, honoris causa por la Universidad de Harvard, le ofrecieron ser el diseñador de Dior y, aunque parezca mentira, lo rechazó. "Me llamaron cuando Yves Saint-Laurent dijo que lo dejaba. Pero, al revés que hoy, cuando un diseñador trabajaba para una gran casa no se le conocía, y pensé: 'Ahora que empiezo a tener fama, ¿voy a diseñar para otro y que mi trabajo salga bajo el nombre de Dior?'. (El País, 22/09/2009) Ver texto completo
33.- do ut des: “Dou para que me des”. Fundamento das relacións con intereses recíproco2487132366_e88aaede2c_m.jpgs, como poden ser as dos homes e os deuses na relixión. Cabe decir que existe outro latinismo que reflexa esta mesma idea pero para intercambio de favores ou calquer tipo de relación social; dito latinismo é quid pro quo.
  • El cardenal Rouco Varela pide que se eviten actitudes, palabras y estrategias que puedan derivar en confrontaciones violentas. Tras señalar que es necesario activar la solidaridad, Rouco ha dicho que, en todo caso, «la justicia debe ir más allá de la mera justicia del 'do ut des' (»doy para que dés«), de la justicia conmutativa y distributiva, y llegar a la justicia social». (La Voz De Galicia, 24/11/2008) Ver texto completo
  • El gobierno prepara una iniciativa legislativa para hacer más clara la financiación de los partidos políticos, evitar aportaciones empresariales incontroladas, que pasan siempre factura de «do ut des» una vez en el poder, y dejar que sean los ciudadanos los que financien de forma transparente, en su declaración de la renta por ejemplo, la opción que prefieran. (La Voz De Galicia, 24/08/2004) Ver texto completo Imaxe de flickr por Pierdante Romei onde uns músicos nos ofrecen a súa música a cambio de diñeiro.
34.- dura lex sed lex: “A lei é dura, pero é a lei”. Máxima que indica, ó falar dunha lei ou regra que costa cumprir, que non hai máis remedio que obedecela.
  • Los más aplicados de cuantos forman parte del coro que interpreta la canción oficial se han apresurado a decir que no existe, como otros denunciaban, una especie de confiscación de la propiedad privada y que buena parte de quienes ahora están afectados sabían que cualquier día podría pasarles lo que está a punto de ocurrir; o sea, que jugaron a la ruleta rusa administrativa y perdieron. Y de entre esos cantores, hay quien lo dice en latín -lo de "Dura lex, sed lex-, pero sigue sonando igual de raro. Ver texto completo
35.- ecce homo!: “Velaí o home”. Palabras de Pilatos aos xudeus. Presentación dun mesmo ou da persoa da que se está a falar e tamén representación escultórica de Cristo coroado de espiñas. Igualmente persoa malferida ou en penoso estado.
  • Sin embargo, el plato fuerte de la jornada fue la salida de la procesión del Ecce Homo de los Franceses a última hora de la tarde, con cuatro pasos del siglo XV, y que consiguió abarrotar las calles y plazas.(La Voz de Galicia,17-3-2008).Ver texto completo.
36.- editio princeps: “Primeira edición”. Sobre todo en textos clásicos. Algunhas teñen o valor de manuscritos, ao perderse os códices orixinais. Abreviatura ed. p.

37.- errare humanum est: “O errar é humano”. É unha locución latina que significa literalmente: "Errar é humano". Considérase que o feito de equivocarse é intrínseco á natureza humana, polo que hai que aceptar os erros, e aprender deles para evitar que se repitan. A frase entrou na linguaxe común como un aforismo co que se busca mitigar un fallo, un erro, sempre e cando sexa esporádico e non se repita.
A expresión latina completa é: errare humanum est, sed perseverare diabolicum; que traducida literalmente significa: "errar é humano, pero perseverar (no erro) é diabólico." Aparece en textos de diferentes autores clásicos como Tito Livio, Cicerón e outros escritores católicos temperáns.
  • Historia e variantes
Básicamente refírese (aínda que non literalmente) a unha expresión de Santo Agostiño, a pesares de que hai varios antecedentes pre-cristiáns de América.

O que máis se lle achega data de Cicerón (Filípica XII 5.): Cuiusvis hominis est errare: nulius nisi insipientis, in errore perseverare ("é propio de calquera home errar, pero ningún home agás o ignorante ten dereito a perseverar no erro"). Máis matizada por Livio (Historias, VIII, 35): Venia dignus est humanus error ("cada erro humano merece o perdón").

A atribución realizada por varias persoas dunha frase similar a Séneca o Vello (55 a.C. aprox -. 40 d.C.) parece estar baseada nunha lección errónea do texto ("Humanum este errar" en lugar de "de erros humanos")2 .

A primeira fonte cristiá que contén unha frase semellante é San Xerome (errado humanum est, Epist. 57.12)2 . Máis tarde, Santo Agostiño de Hipona nos seus Sermóns (164, 14) di: humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere ("errar é humano, quedar no erro por malevolencia persistente é diabólico”).

No 1709, o poeta británimo Alexander Pope escribiu a variante: “cometer erros é humano, perdoar é divino”. A comezos do século XX, Buster Brown, un protagonista dos cómics de Richard F. Outcault exclamou logo dunha tentativa fracasada de incubar ovos na mellor das poltronas de súa nai: “experiencia docet. Sic semper idem. Humanum est errare”. (A experiencia ensina. Así sempre permanecerá igual. É humano cometer erros.) Ó presidente dos Estados Unidos Theodore Roosevelt remóntase a variante: “fracasar é malo, pero é incluso peor non ter intentado nunca ter éxito”. No 2011, Lluís Llort propón outra variante: “pensar diferéncianos das bestas, errar, dos robots” nun artigo no que lle asigna, erroneamente, a paternidade do orixinal a Séneca.


  • Significado
O significado é claro: equivocarse é parte da natureza humana; non obstante, isto non pode ser un factor agravante para repetir un erro, senón un medio para aprender da experiencia.

  • Ya se sabe que errar es de hombres, y como dice mi chacha Felisa, el que tiene boca se equivoca. Nos lo avisa de antiguo san Agustín. Lo diré en latín para que lo entienda Alfonso Guerra: «Errare humanum est».(ACB, 23/06/2002) Ver texto completo
  • HEMOS LLEGADO a los umbrales mismos de agosto, que ya es llegar, con el error en la boca. En la boca y en el corazón. ‘Errare humanum est’, decían los cásicos. No sé, me está saliendo un verano romano. (El Correo Gallego, 02/08/2013) Ver texto completo
  • José Saramago cometeu erros (Errare humanum est), desafiou a Pátria, incomodou muitos. Tudo isto pode dizer-se sobre ele, mas não que ele - comunista assumido e militante - se tivesse limitado a seguir uma cartilha. Isso Saramago não fez, sobretudo porque o seu valor literário estava acima de qualquer cartilha. (DN Opinião, 19/07/2010) Ver texto completo

Imaxe: expresión latina erroneamente atribuída a Séneca. Fonte: wikimedia Commons 


38.- et ceteraEt cetera é unha locución latina que significa “e o demais”. É unha tradución tomada do grego "καὶ τὰ ἕτερα" (kai ta hetera: e as outras cousas). A forma grega máis usada é  "καὶ τὰ λοιπά" (kai ta loipa: “e o restante”). Utilízase para substituír o resto dunha enumeración. Esta locución abréviase coa forma “etc.” ou “&c.”, sendo o punto o final da oración se esta é a derradeira palabra. A palabra completa escríbese etcétera, aínda que tamén se acepta et caetera, et coetera ou et cœtera. Como vai nunha enumeración sempre ten que ir precedido dunha coma: 1, 2, 3, etc.

É incorrecto usar etcétera precedido de e ou repetido varias veces:

  • Comeu patacas, tomates, nabos e etc.

  • Comeu patacas, tomates, nabos, etc., etc., etc.

Tamén é redundante (pero non incorrecto) o uso desta palabra acompañada de puntos suspensivos:

  • Viu elefantes, hipopótamos, xirafas, etc…

Para máis información sobre o uso redundante, ver o término pleonasmo.


É precedida por unha coma a pesar de ser unha conxunción. A ortotipografía di que esta locución pode aparecer ao final dunha liña pero non ao principio desta, porque así queda desvinculada do conxunto de elementos que pecha.


Os monarcas europeos, como o Tsar Nicholas II de Rusia, que tiñan moitos títulos nobiliarios abreviábanos con “et cetera” e ás veces repetíano para enfatizar a grandeza do monarca: “Eu, Nicholas II , pola gracia de Deus, Emperador e Autócrata de todas as Rusias, Rei de Polonia, Gran Duque de Finlandia, etc., etc., etc. ("We, Nicholas II, By the Grace of God, Emperor and Autocrat of All the Russias, King of Poland, Grand Duke of Finland, et cetera, et cetera, et cetera".)


Outras expresións latinas semellantes son:

  • Et alii “e outros”, en listas de persoas, en lugar de empregar etc.

  • Abreviada generalmente como et.al., es una locución latina que signififa literalmente "y otros". Se usa sobre todo en repertorios bibliográficos, cuando hay más autores además de los nombrados en una referencia, de tal manera que se evita nombrarlos a todos. Su valor es semejante al de etcétera, pero referido a personas. Se coloca tipográficamente en cursiva (o subrrayado en los manuscritos), como corresponde a los vocábulos de otros idiomas.

          En términos legales significa que los que firman no son los únicos responsables del firmado. La referencia no se suele utilizar en la bibliografía final, donde   se           espera que aparezcan de manera detallada los datos de las obras consultadas.

Et alii, abreviada xeralmente como et al., é unha locución latina que significa literalmente «e outros». Usase sobre todo en repertorios bibliográficos, cando hai máis autores ademais dos citados nunha referencia, de tal maneira que se evita ter que nomealos a todos. O seu valor é semellante ao de etcétera, pero referido a persoas. Colocase tipograficamente en cursivas (o subliñada nos manuscritos), como corresponde aos vocábulos doutros idiomas.

En términos legais significa que os que firman non son os únicos responsables do firmado. A referencia non se soe utilizar na bibliografía final, onde se espera que aparezan de maneira detallada os datos das obras consultadas.

Por exemplo: A primeira vez nomearíase: (Moore, Estrich, McGillis e Spelman, 1984, p. 33) e a segunda: (Moore et al., 1984, p.46)


  • Et alibi “e en calquera lugar”, en listas de lugares. Abreviado en et al. (Significa: en calquera outro lugar)

  • Et sequentes (versus) “e os seguintes (versos)” ou et sequentia en literatura. Abreviado en et seq.


Imaxe tomada da Wikipedia inglesa. A inscrición pon: OLIVAR[IVS]·D[EI]·G[RATIA]·R[EI]P[VBLICAE]·ANG[LIAE]·SCO[TIAE]·ET·HIB[ERNIAE]&cPRO[TECTOR] (Óliver, pola gracia de Deus e protector da República de Inglaterra, Escocia, Irlanda, etc.
  • Bernstein, Lennon y McCartney, Arlen, Kern, Rodgers, Gershwin, Mancini, etc. (La Razón, 18/10/2010). Ver texto completo

  • La fiesta este año incluirá el concierto de dos grupos: Fran Sikiatra y Diversiones et Cétera. (La Voz de Galicia, 23/06/2010). Ver texto completo

  • Los segundos premios de esta sección fueron para la producción rusa ´Et cetera. . . ´, de Andrei Osipov "por su poética interpretación de la guerra como destino fatal del ser humano" y para la española´Los niños de Rusia´, de Jaime Camino. (ABC, 03/11/2001). Ver texto completo


39.- ex aequo: “Dende a igualdade”. Premio compartido con igual mérito.
  • El equipo español de escolares, dirigido por el profesor de Física Anicet Cosialls, del Instituto de Educación Secundaria Guindàvols (Lleida), junto con otros equipos de Grecia y Bélgica, han ganado ex aequo el primer premio del concurso de la Agencia Espacial Europea (ESA) Take your classroom into space. (El País, 21/09/2009) Ver texto completo
40.- ex cathedra
: É unha locución latina que significa literalmente "desde a cadeira". Está composta por ex (preposición de ablativo "dende") e cathedra (ablativo de "cadeira"), e refírese ao acto de expresar algo coa autoridade que corresponde a un cargo (ben sexa un xuíz, un profesor, etc.) sendo así a cadeira ou cátedra unha metonimia da función. Polo tanto, soe empregarse para expresarse de xeito maxistral e moi solemne.

O uso máis importante desta expresión é levado a cabo polas institucións papais. Cando o Papa fala dende a súa cadeira ou cathedra de autoridade, como cabeza visible da igrexa católica, as súas ensinanzas non dependen do consentimento da Igrexa e son irreformables. O Concilio Vaticano expresou en 1879 así o dogma da Infalibilidade Papal: “O Romano Pontífice cando fala ex cathedra, esto é, cando o exércicio do seu oficio de pastor e mestre de todos os cristiáns, en virtude da súa suprema autoridade apostólica, define unha doutrina de fe ou costumes como que deben ser sostidas por toda a Igrexa, posúe, pola asistencia divina que lle foi prometida no benaventurado Pedro, aquela infalibilidade da que o divino Redentor quixo que gozara a súa Igrexa na definición da doutrina de fe e costumes. Por isto, ditas definicións do Romano Pontífice son en sí mesmas, e non polo consentimento da Igrexa, irreformables”. (Constitución dogmática Pastor Aeternus, Cap 4)

Tres condicións deben reunirse para que unha definición pontificia sexa ex cathedra: (Según o Catecismo ·891)

  1. O Papa debe falar "como Pastor e Mestre supremo de todos os fieis que confirma na fe aos seus irmáns". (Se fala en calidade de persoa privada, ou se se dirixe só a un grupo e non á Iglesia universal, non goza de infalibilidade.)

  2. O Papa "proclama por un acto definitivo a doutrina". (Cando o Papa claramente expresa que a doctrina é definitiva, non puede cambiar.)

  3. O Papa fala "en cuestións de fe e moral".

*Imaxe da Wikipedia. Trátase do Papa Pío IX, que durante o seu pontificado foi definido no primeiro Concilio Vaticano a súa declaración ex cathedra.
*Entrada na Galipedia
  • El Papa es infalible cuando habla ex cathedra , lo que implica tres requisitos: que se refiera al dogma o moral cristianos; que tenga validez en toda la Iglesia; y que se pronuncie explícitamente ex cathedra .(La Voz de Galicia 15/04/2005) Ver texto completo.
  • Ha pasado el momento de los Rouco Varela, por hablar de lo más próximo, y de las injerencias en los asuntos del Estado, la presión reductora de los derechos civiles menos discutibles, el reflejo de hablar "ex cathedra" por quienes carecen de esa potestad tan escasamente valorada por el propio Francisco. (Faro de Vigo 30/07/2013) Ver texto completo.
  • Máis exemplos na prensa escrita

41.- ex iure: “Segundo o dereito

42.- ex librisEx libris é unha locución latina que significa literalmente “de entre os libros de”, é dicir, libro procedente de entre os libros dunha biblioteca pública ou privada.

Un ex libris é unha marca de propiedade que normalmente consiste nunha estampa, etiqueta ou 
selo que adoita colocarse no reverso da cuberta ou tapa dun libro, e que contén o nome do dono do exemplar ou da biblioteca propietaria. O nome do posuidor vai precedido usualmente da expresión latina ex libris (ou tamén frecuentemente ex bibliotheca, ou e-libris) (p. ex. Ex libris Edward N Crane), aínda que podemos atopar variantes (p. ex. "Son de..." ou similares). 
CARACTERÍSTICAS

Ademáis da lenda que acredita a pertenza do libro a unha biblioteca persoal ou institucional, polo xeral o ex libris exhibe tamén algunha imaxe. Os exemplos máis antigos empregan 
escudos heráldicos; posteriormente predominan imaxes de contido alegórico ou simbólico (moitas veces acompañadas dalgún lema). A tipología das imaxes foise diversificando moito: abundan por exemplo as relacionadas coa profesión, actividade, gremio ou afección do dono, tamén se atopan moitos de contido erótico (que habitualmente sinala a pertenza do exemplar a unha colección especializada nesa temática), de tema "macabro" (con esqueletes ou caveiras alusivos ao paso do tempo e á morte), monogramas, etc. Son frecuentes tamén os motivos relacionados co mundo do libro e as bibliotecas.

En canto á elaboración dos ex libris, as técnicas empregadas foron evolucionando e son moi variadas: antes da invención da 
imprenta os ex libris consistían só nunha anotación manuscrita; desde o século XV viñéronse usando as diversas técnicas de gravado ou estampación relacionadas coas artes do libro (xilografía, calcografía... e despois tamén litografía, serigrafía, fotograbado, etc.); a estes procedementos tradicionais engádense hoxe o deseño e impresión por ordenador ou a reprodución fotográfica. Tamén se empregan selos de caucho ou en seco (producen unha estampación en relevo). 

Unha variante é a coñecida como superlibros: nesta ocasión a marca escrita de propiedade e a imaxe (usualmente heráldica) figuran na encadernación do exemplar (estampados por gofrado sobre a encadernación en pel, bordados sobre unha encadernación en tea...).

HISTORIA

Adoita citarse como primeiro antecedente unha placa de barro cocido esmaltada en cor azul con inscripcións 
xeroglíficas, conservada no Museo Británico de Londres, que pertenceu ao faraón exipcio Amenhotep III (s. XV a. C.) e que sería utilizada como marchamo de propiedade nos estuches dos rolos de papiro da súa biblioteca.

En canto a España, o primeiro ex libris do que se ten noticia é o do rei 
Fruela I (756-768) no reino de Asturias. Durante a Idade Media hai exemplos de marcas de propiedade en códices, que consistían en anotacións manuscritas. É a partir da introdución da imprenta e o uso das técnicas de gravado cando podemos falar xa de ex libris no sentido que lle damos actualmente ao término. Como se sinalou, predominan nunha primeira etapa (do século XV ao XVIII) os de tipo heráldico; a partir do século XVIII comezan a prevalecer as alegorías, símbolos ou emblemas.

A finais do século XIX e inicios do XX, os ex libris coñecen un gran florecemento propiciado polo 
Modernismo. É así mesmo nesta época finisecular, a do auxe da bibliofilia, cando crece o interese por esta afección (exlibrismo), aparecen os primeiros coleccionistas, empezan a xurdir asociacións e comezan a celebrarse congresos e concursos. Xorden tamén nesta etapa os primeiros estudos sobre o tema e as primeiras publicacións especializadas. En España, o primeiro tratadista sobre ex libris foi o Doutor Thebussem (pseudónimo do erudito Mariano Pardo de Figueroa).

Para unha interesante e completa aproximación ao ex libris desde os séculos XV-XVI ata a actualidade, pode consultarse a base de datos de Exlibris da Real Biblioteca, en constante actualización, e que contén ao redor de 1200 descricións cun esixente nivel de detalle.

BASE DE DATOS DE EX LIBRIS DA REAL BIBLIOTECA

A Real Biblioteca conserva unha colección de ex libris importante e representativa. Está formada por tres tipos de ex libris: os propios da Real Biblioteca; os persoais pertencentes a reis, raíñas ou membros da Casa Real; e os ex libris do bibliófilos cuxas coleccións de libros foron adquiridas ou doadas para a Real Biblioteca.

Esta base de datos contribúe ao estudo e difusión das coleccións librarias que forman parte da Real Biblioteca, identificando, describindo e clasificando as diferentes marcas de posesión: o ex libris, super libros e outras marcas persoais.

O proxecto, xunto coa base de datos de Encadernaciones, mostra o interese da Real Biblioteca polo estudo do exemplar, entendido como conxunto de marcas de identidade que singularizan ao libro e que permiten trazar os distintos aspectos da súa historia particular: coleccionismo, lectura, comercio, etc.

A selección desenvolveuse a partir da bibliografía histórica e actual sobre os ex libris. O conde das Navas no seu Catálogo de Impresos (1900) recolleu e reproduciu algúns dos máis frecuentes da Real Biblioteca. Matilde López Serrano en "Ex libris na Biblioteca de Palacio" (1947 e 1976) ampliou ese breve catálogo. Antonio L. Bouza no ex libris, tratado xeral. A súa historia na Coroa Española (1990) dedicou unha especial atención á análise e descrición dos ex libris propios dos monarcas e membros da Casa Real. A este corpus inicial engadíronse súper libros heráldicos, representativos da sucesión de reinados desde Felipe II a Alfonso XIII. Nunha segunda etapa, que se desenvolverá proximamente, incorporaranse os ex libris menos frecuentes e ocasionais.
Trátase dun proxecto aberto á colaboración doutros centros que posúan fondos históricos similares e estean interesados en sumarse e colaborar na realización desta iniciativa. O deseño da base de datos, o formulario de procura, as páxinas de resultados, e calquera outro aspecto técnico, tamén son susceptible de modificacións. Por outra banda, facilitarase o acceso e un pequeno manual a todas as bibliotecas que queiran utilizar esta base de datos para catalogar os seus ex libris.

Así, á marxe dos libros da Real Biblioteca, introducíronse dezaseis ex libris procedentes dos fondos da Biblioteca Xeral Universitaria de Salamanca, descritos por Óscar Lilao (USAL. BGUS), e un total de 43 identificativos das bibliotecas particulares doutros tantos membros da Asociación de Bibliófilos de Barcelona. Esta última contribución é obra do estudoso Germán Masid. 

*Imaxe da wikimedia commons. Trátase dun exemplo de ex libris, neste caso pertencente a Enrique Soria Medina.
  • El artista alemán Traian Glibor se ha adjudicado el primer premio de la sexta edición de la Biennal Internacional Contratalla de ex libris, al que optaban un total de 366 obras procedentes de 29 países europeos, latinoamericanos y asiáticos. (La Vanguardia 22/10/11) Ver texto completo.
  • Los ex libris son pequeños sellos o etiquetas con grabados que se pegan en el reverso de la tapa de los libros para identificar a sus propietarios, algo que "también aumenta su valor añadido porque les transfiere una marca personal y única y son piezas artísticas en sí mismas. (La Vanguardia 11/08/11) Ver texto completo.
43.- ex profeso: “A propósito, voluntariamente
  • A las seis de la tarde ya sólo quedaba pendiente la solución final. Había gente llegada ex profeso desde casi todas las comunidades de España, alentados por un cierto sentido de lo "histórico". (El País 03/10/2009) Ver texto completo
  • Dado que podemos hacer lo que nos dé la gana con los animales creados ex profeso, ¿cómo osa un Parlamento limitar nuestra libertad? (El Pais,1/8/2010) Ver texto completo.
44.- exempli gratia: “Pola gracia do exemplo”. Por exemplo. = verbi gratia
  • Exempli gratia: Méndez Ferrín dinos que «é un xenio individual e único; é o máis importante autor cedido por Galicia á literatura castelá e hispanoamericana». (La Voz de Galicia, 31/07/2004). Ver texto completo
45.- extra muros: “Fóra das murallas”. Pode referirse ós muros dunha cidade, templo, castelo, etc.
  • Neste exemplo atopamos as dúas palabras unidas: El botellón intenta trasladar la cultura del radicalismo deportivo extramuros de los estadios. Ver texto completo
46.- facta, non verba: “Feitos, non verbas”.

47.- fiat lux: Fiat lux é unha locución latina que significa literalmente "que se faga a luz". 

É unha tradución da palabra hebrea יְהִי אוֹר (yehi 'ou). Outras traducións da mesma frase inclúen a frase latina fiat lux e a frase grega γενηθήτω φῶς (ou genēthētō phōs ). A frase utilízase a miúdo polo seu significado metafórico de disipar a ignorancia.

A frase vén do Libro do Xénese, concretamente do seu terceiro verso:


1:1 - No principio creou Deus os ceos e a terra.

1:2 - E a terra estaba desordeada e baleira, e as tebras estaban sobre a face do abismo. E o Espírito de Deus movíase sobre a face das augas.

1:3 - E dixo Deus: que se faga a luz. E a luz fíxose.

1:4 - E viu Deus que a luz, e era boa; e separou Deus a luz das tebras.


Orixe e etimoloxía


A locución latina fiat lux, da Biblia Vulgata latina, tradúcese xeralmente como "Que se faga a luz", cando se relaciona co verso 1:3 do libro do Xénese 1:3 (en hebreo: "יְהִי אוֹר"). A frase completa é "dixitque Deus fiat lux et facta est lux" ("E Deus dixo: Fágase a luz, e foi a luz"), en grego "και είπεν ο Θεός γενηθήτω φως και εγένετο φως" (kai eipen ho Theos genēthētō phōs kai egeneto phōs), en hebreo  Hebrew "וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, יְהִי אוֹר; וַיְהִי אוֹר"(vayo'mer 'Elohim, yehi "ou Vayehi' ou).


Fiat lux traduciríase literalmente como "que se faga a luz" (fiat é de fieri, a forma pasiva do verbo facere, "facer" ou "facer"). Unha forma latina alternativa, tradución do orixinal grego e hebreo, sería lux sit ("que exista a luz" ou "deixar que exista a luz") utilizouse de cando en vez, aínda que existe un debate en canto á súa exactitude.


O uso polas institucións deducativas:


Fiat lux é o lema que aparecen nos escudos de moitas institucións educativas:



Na literatura:


"Fiat Lux" é tamén un término que se utiliza na novela Die Insel deas Zweiten Gesichts (1982) polo escritor alemán Albert Vigoleis Thelen.


"Fiat Lux!" é a frase que activa a posta en escea da configuración dunha sala principal no ' Crónicas da Deryni ' de Katherine Kurtz.


O Fiat Lux Axencia é o nome da axencia de detectives privados de Nestor Burma, nas novelas de Léo Malet.


A frase en inglés conclúe o relato breve de ciencia ficción de Isaac Asimov "The last Question", simbolizando o crecemento, a nivel divino, de potencia dun avanzadísimo ordenador que crea un novo universo das cinzas dun morto, trazando comparacións e suxerindo unha explicación para o bíblico Libro do Xéneis.


Nos Miserables, Victor Hugo fala da importancia do atrevemento e escribe: "ese grito 'Audacia' é un "Fiat lux".

  • Aí está a cuestión: o gran berro da creación é o de «Fiat lux» (fágase a luz), pero nosoutros o único que podemos é darlle a un interruptor, non para crear senón para interromper, acender e apagar luz artificial. Ata que rompe o día, o ser humano nada pode facer se non traballar de sol a sol. (La Voz de Galicia 17/01/2003) Ver texto completo.
48.- gratis et amore: “Desinteresadamente e por amor”. Sen cobrar e con amor.
  • Un ejemplo menor es el del coche presidencial, un argumento central de campaña que ha tardado menos de una semana en volver como un boomerang en forma de noticia de que el líder del PP gallego llevaba tres años utilizando un coche cedido gratis et amore. (El País 12/03/2009) Ver texto completo
49.- grosso modo: “De maneira grosa”. Aproximadamente.
  • El Fondo aplaude precisamente la magnitud de los estímulos fiscales en España, Reino Unido y Alemania, y deja también alguna buena noticia: el déficit por cuenta corriente (resultado de restar exportaciones e importaciones, grosso modo) se moderará hasta caer en torno al 5% del PIB en 2010, la mitad del registrado en los años de excesos.(El País, 01/10/2009) Ver exemplo completo.
  • Dicha lista incluye, entre otros productos supuestamente precisos, un par de sillas valoradas en 920 euros cada una. O sea, el coste de las dos equivale, grosso modo, al sueldo mensual de tres personas que perciban como nómina el salario mínimo interprofesional. (La Voz de Galicia, 8/5/2008). Ver exemplo completo.
  • Una economía más fuerte equivale a más ingresos, lo que compensa una gran parte del coste inicial. Los cálculos, grosso modo, indican que la compensación no llega al 100%, de modo que el estímulo fiscal no sale del todo gratis. (El País, 04-10-2009) Ver exemplo completo.
50.- habeas corpus: É unha locución latina que provén do latín hábeās corpus [ad subiiciendum] ‘que teñas [o teu] corpo [para entregar]’, "terás o teu corpo libre", sendo hábeās a segunda persoa singular do presente de subxuntivo do verbo latino habēre (‘tener’). Ou pode ser chamado igualmente como "corpo presente" ou "persoa presente".

Orixe e obxecto desta institución

Aínda que o habeas corpus como acción ou remedio na forma e desenvolvemento con que existe hoxe como institución non existiu en Roma, as palabras latinas con que se lle denomina, denotan que a súa orixe provén do Dereito Romano.

Na época dos Pretores e co nome de «Interdicto» xa era designado nas Pandectas baixo o título de Homine libero exhibendo e os compiladores de devandito corpo legal romano transcribían un comentario do xurisconsulto Ulpiano, que dicía:

            «Este remedio foi instituído para protexer a liberdade persoal a fin de que ningunha persoa libre natural fose detida.»

A palabra “persoa libre” engadía a calquera neno ou adulto, home ou muller, sexa un ou sexan varios, que eran sui juris, deducíndose deica que este remedio era para devolver a condición de persoa libre á aquela a quen se intentou converter en escravo sen motivos legais; é dicir, que con este interdicto xa se devolvía a liberdade a aqueles a quen se lles privaba dela cunha escravitude ilegal.

Ben xurídico que tutela

O habeas corpus, no dereito comparado, tutela dous dereitos fundamentais: a liberdade individual relativa á súa liberdade de movemento e, xa que logo, a non ser obxecto de detencións arbitrarias, e o dereito á integridad persoal, a non ser obxecto de danos na súa persoa, como lesións, tortura ou morte. Nese sentido, ten como propósito o repoñer as cousas ao estado anterior á privación, perturbación ou ameaza de devanditos dereitos, polo cal ten un carácter sumario (urxente) e potencialmente eventual, en tanto se autoriza desde que aparece posible unha violación eventual a estes dereitos, para evitar que a violación se torne irreparable. Lógicamente, de tornarse irreparable a violación, a acción de garantía perde o seu obxecto (sustracción da materia) ademais de poucos deberes nas constitucións mundiais.

Regulación en España

Na historia xurídica española figura no denominado recurso das persoas do Reino de Aragón 1428 e nas Constitucións de 1869 e 1876. En 1526 o Fuero Novo do Señorío de Vizcaya establece o hábeas corpus no seu territorio.

O art. 17.4 da Constitución española de 1978 sinala que «A lei regulará un procedemento de habeas corpus para producir a inmediata posta a disposición xudicial de toda persoa detida ilegalmente. Así mesmo, por lei determinarase o prazo máximo de duración da prisión provisional.»

Na actualidade o procedemento de habeas corpus atópase regulado no ordeamento xurídico español pola Lei Orgánica 6/1984 de 24 de maio, na que se desenvolve a garantía constitucional que permite a todo aquel que se atope detido ou privado de liberdade solicite ser posto de inmediato a disposición xudicial. O art. 1 da L.Ou. 6/1984 de 24 de maio considera persoas detidas ilegalmente:

  • As que o foren por unha autoridade, axente da mesma, funcionario público ou particular, sen que concorran os supostos legais, ou sen haberse cumprido as formalidades previdas e requisitos esixidos polas Leis.
  • As que estean ilícitamente internadas en calquera establecemento ou lugar.
  • As que o estivesen por prazo superior ao sinalado nas Leis se, transcorrido o mesmo, non fosen postas en liberdade ou entregadas ao Xuíz máis próximo ao lugar da detención.
  • As privadas de liberdade a quen non lles sexan respectados os dereitos que a Constitución e as Leis Procesales garanten a toda persoa detida.
O artigo 3 da citada Lei determina quen están lexitimados para solicitar o procedemento, que son:
  • O detido, o seu cónxuxe, descendentes, ascendentes e irmáns.
  • O Defensor do Pobo.
  • O Ministerio Fiscal.
  • O Xuíz de Instrución competente pode iniciar de oficio (instar) o proceso.
A solicitude ha de cursarse ante o Xulgado de Instrución de garda do lugar onde se encontre privado de liberdade, onde fose detido ou ben no lugar onde se teña a última noticia do seu paradeiro. O Xuíz competente adoptará as resolucións oportunas para coñecer de inmediato do estado do privado de liberdade, solicitando para iso da autoridade custodia do detido toda a información necesaria. No prazo de 24 horas desde que se acorde a incoación do procedemento mediante auto, o Xuíz oirá tanto ao privado de liberdade, como ao Ministerio Fiscal, como ao que ordenou a detención e o responsable da custodia do mesmo, resolvendo o que proceda sobre a legalidade ou ilegalidade da privación de liberdade e ordenando, en cada caso, a continuación da detención ou a inmediata posta en liberdade do detido.

Existe unha sentenza do Tribunal Constitucional de 1998, que considerou que o avogado do detido podería solicitar o habeas corpus en nome do detido, sempre que sexa apoderado, tácita ou expresamente para ese efecto.

O hábeas corpus mundial

Diversas organizacións promoven entre os seus principios o dereito de acceder ao habeas corpus mundial (establecemento dunha xurisdición que abrangaría todas as nacións e todo o territorio do planeta terra) como parte fundamental dos dereitos humanos. Así mesmo, sobre a realidade das diversas lexislacións nacionais e acordos internacionais existentes, estas organizacións promueven a aplicación do habeas corpus aos detidos sen motivación legal.

Entre esas organizacións atópase Amnistía Internacional -organización creada en 1961-, Human Rights Watch e World organization for human rights -as dúas últimas en Estados Unidos de América-. Entre os seus promotores está o avogado Luís Kutner, creador do movemento por un habeas corpus mundial "World hábeas corpus".

Para a efectividad dun habeas corpus mundial é imprescindible a existencia dun tribunal internacional que vele polo seu cumprimento e garanta os dereitos ante as detencións ilegais e torturas.

*Entrada na Galipedia.

  • In 1807, the Supreme Court addressed the specific question of which branch may suspend the writ of habeas corpus, ruling in Ex parte Bollman that only Congress had that authority. (The New York Times, 11/03/13) Ver texto completo
  • En cuanto a las 48 horas que pasaron en los calabozos, uno de los abogados defensores explicó que el joven que denunció a la Policía por agresión solicitó un habeas corpus, lo que demora 24 horas su puesta a disposición judicial. (Faro de Vigo, 20/09/13) Ver texto completo
  • Máis exemplos na prensa escrita.
Comments