Prof. Dr. Kurmanbek Kyyanovich Abdyldaev

Keynote Speach: Interethnic Relations in the Years of Independence

Prof. Dr. Kurmanbek Kyyanovich Abdyldaev

Rector of Issyk-Kul State University K. Tynystanov, Karakol, Kyrgyzstan

Эгемендик жылдардагы улут аралык мамилелер

Улут деген тщшщнщк бщгщнкщ кщндё эки башка мааниде кабылданып жщрёт. Биринчиден-этностко тиешелщщ, экинчиси субэтностук мааниде, мисалы «Америка улуту» деген сыяктуу тщшщнщк. Ал деле биринчи иретте мамлекеттин пайдубалын тщзгён, улуттун кызыкчылыгына карата негизделет. Этностун улутчулдугу анын саясий абалына жараша болот. Эгерде ал мамлекеттин негизин тщзсё, адатта анын маданияты, тили жана башка щстёмдщк абалда болот жана ал мамлекет унитардуу формага ээ болот. Бирок мамлекеттин негизин тщзщп, ошол эле учурда тилин, билгендер 20 гана пайызын тщзёт. Унитардуу мамлекеттерде мамлекеттин тщп негизи болгон, андагы кёпчщлщктщ тщзгён эл ёз маданиятын, тилин жана баалуулуктарын ёзщ жашаган ёлкёдё башкы орунга коюга аракет катары кабыл алынат. Бул болсо кёпчщлщктщн бийлиги катары таанылган демократиянын принциптерине да туура келет.

Кыргызстанда кыргыздар тарыхый жактан ёлкёдё негизин тщзгён жана баасымдуу кёпчщлщккё ээ болгон калк. Биздин ёлкё кыргыз элинин атын алып жщрёт жана унитардуу мамлекет болуп эсептелет. Ушул негиздерден улам, башкы идея боюнча Кыргызстанда кыргыз тили бирден бир мамлекеттик тил, кыргыз маданияты негизги маданият, кыргыз эли ёз мамлекетинин ээси болуп, ёлкёдёгщ башка улуттарга ата ордуна боло турган жоопкерчиликти ала билщщгё тийиш. Жалпы калктын 29 пайызын тщзёт. Мына ошондуктан ёлкёбщздщн ар бир атуулу улутуна карабастан мамлекетибизди ардактап, ёмщр ёткщчё ёзщнщн гана керт башынын кызыкчылыгы менен чектебей, киндик каны тамган жерди ардактоону, ата бабадан келе жаткан каада салттарды жана ынтымак тууралуу улуу нускаларды кийинки муунга ёткёрщп берщщсщ ыйык парз. Мамлекетибиздин тарыхына кёз чаптырсак, 1990-жылы 15декабрда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендщщлщгщ жёнщндёгщ «Декларация» кабыл алган. Анда республиканын ар тщрдщщ улуттарынан турган граждандары Кыргыз Республикасыны элин тщзёт, Республикада жашаган бардык улуттардын улуттук маданиятын, тилин, каада-салттарын сактоого жана ёнщктщрщщгё кам кёрщлёт деп баса белгиленгендиги тарыхый чындык болуп эсептелинет.

Кыргыз ССРнин Жогорку Советинин сессиясы 1991-жылы 31-августа Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кёз карансыздыгы жёнщндёгщ Декларацияны кабыл алган. Бул боюнча Кыргыз Республикасы кёз карандысыз, эгемендщщ демократиялык мамлекет деп салтанаттуу жарыяланып, дщйнёнщн картасында жаъы, ёз алдынча, кёз каранды эмес мамлекет Кыргыз Республикасы пайда болду. СССРдин кулашы жана КМШнын тщзщлщшщ мыйзам ченемдщщ кёрщнщш болуп, КМШга кирген ар бир мамлекет ёзщнщн территориясында жашаган бёлёк ёлкёлёрдщн граждандарына улуттук жана ёзгёчёлщктёрщнё карабастан граждандык, саясий, социалдык, экономикалык жана маданий укуктарды, адам укугунун эл аралык нормаларына ылайык камсыз кылууга милдеттенген.

Кыргызстан кёп улуттуу ёлкё болгондуктан, кёз карандысыздыктын алгачкы жылдарында «Кыргызстан-жалпыбыздын щйщбщз», «Кыргызстан адам укуктарынын ёлкёсщ» деген идеологиялык концепцияларды ишке ашырып, этностор аралык диалогдорду уюштуруп, бул багытта кёп иш аракеттер аткарылып келген. Кыргыстанда жашаган 154 кё жакын этностук ёкщлдёрщнщн бардыгын бир эл катарында кабылдап, бирдиктщщ калк катары эсептегендиктен ёзщнщн маъызына жана мазмунуна ылайык, Кыргызстан калкынын Ассамблеясы деген аталышка ээ болгон. Мына ошондон улам ага «Кыргызстан – жалпыбыздын щйщбщз» деген, кийин расмий идеологиялык концепцияга айланган принцип негиз кылынып алынган.

1994-ж.21-22-январда Кыргызстан калкынын биринчи курултайы Бишкек шаарында ётщп, ага Кыргызстанда тщзщлгён 24 улуттук борбордун ёкщлдёрщ жана чет ёлкёлщк меймандар катышып, Кыргызстандын келечектеги кызыкчылыгы жана анын максаты жёнщндё маселелер талкууланган. Анда жергиликтщщ улуттун 40 тан ашык ёкщлдёрщ, ошондой эле Казакстан, Узбекстан жана башка бир нече мамлекеттен келген меймандар сёз сщйлёп, республиканын кёп улуттуу элин биримдик, ынтымакка щндёшкён. Мына ушул курултайда Кыргызстан калкынын Ассамблеясы Кыргыз Республикасындагы массалык коомдук уюм катары уюшулган. Ассамблеянын максаттары: коомду бириктирщщгё аракеттенщщ, республиканын бардык жашоочуларын баш коштуруу, улуттар аралык достукту бекемдёё, калктын рухий жана маданий кайра жаралуусуна жардам кёрсётщщ, тилди салтты жана щрп-адатты ёнщктщрщщ. 1994-ж. 26-сентябрда Бишкек достук щйщ ачылып, Ассамблеянын областтык жана региондук бёлщмдёрщ уюшулган.

Маселен, Каракол шаарында кёп улуттун ёкщлдёрщ жашайт. Бул жерде кыргыздар-54,4%, орустар-26,8%, ёзбектер-3,8%, уйгурлар-3,6%, татарлар-2,1%, ошондой эле дуъган, калмак, украин, казак, немес, жана башка улуттар да жашайт.

Ассамблеянын тщзщлщшщ менен республикадагы этностордун ёздёрщнщн тилдерин, маданияттарын жана каада-салттарын сактап, ёнщктщрщщ боюнча бир катар иштер аткарылып, эки миъден ашык мщчёлёрщ бар диаспоралардын бардыгы ёздёрщнщн бирикмелерин, борборлорун тщзщщ менен Ассамблеяга мщчё болуп киришкен. Кыргызстандын калкынын Ассамблеясынын КМШдагы, андан сырт жактардагы тектеш органдар, БУУ, ПРООН, ОБСЕ сыяктуу эл аралык уюмдар менен байланыштар тщзщлщп, кызматташуулары жолго коюлган.

Эгемендик жылдарында, негизинен, улуттук мамилелер жаатында мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу боюнча аздыр-кёптщр иштер аткарылган. Эгемендик жылдарында ёзбек калкы чоъ ийгиликтерге жетишип, ёздёрщнщн ёкщлдёрщн бийликтин ар кайсы бутактарына катыштырууга мщмкщндщк алышкан. Мындан сырткары ёзбектер ёз тилинде республика боюнча гезиттерди чыгарышып жана телеберщщлёрдщ уюштурушкан. Ал эми уйгурлар «Иттипак» («Ынтымак), дуъгандар «Хуэймин бо», корейлер «Ильчи» («Биримдик»), тажиктер «Паеми Ала-Тоо («Ала-Тоо кабарлары»), еврейлер «Малян» («Булак»), татарлар-башкырлар «Туган тел», («Эне-тил») деген гезиттерин чыгарышып, радио жана телеберщщлёрдщ обого чыгарып турушкан.

Республикабыздагы 100 дон ашык мектепте окутуу ёзбек, 6 мектепте тажик тилинде жщргщзщлщп, эгемендик жылдарында Ош кыргыз-ёзбек мамлекеттик университети жана Жалал-Абад шаарында А.Батыров атындагы Эл достугу менчик университети ачылган, Азыр Ош мамлекеттик университетинин алдында Ёзбек тили жана адабияты институту иштеп, ёзбек улутундагы студенттер жалпы республикалык жана жергиликтщщ жогорку окуу жайларында билим алып жатышат.

Республикабыздагы кыргыздардан кийинки саны жагынан эъ кёп этнос-ёзбек улутундагылар болуп саналат. Биз баарыбыз Тщрк атадан таралаган, тщпкщ тегибиз гана эмес, тилибиз да, маданиятыбыз да окшош элдерден болуп саналат. Ёзбек элинин кыргыз мамлекетинин калыптануусуна, экономикасынын жана социалдык чёйрёлёрщнщн ёнщгщщсщнё кошкон салымдары эбегейсиз. 1990-жана 2010-жылы июндарда экстремисттик кщчтёр тарабынан уюштурулган кагылуушулар эки элдин ортосундагы мамилелерди бузгандыгы жашыруун эмес, Бирок, ал трагедияларда эки элдин кщнёёсщ жок, кщнёёнщн баардыгы сепаратисттик ураандар менен эки элди кайраштырып, провокацияларды уюштурган айрым бир саясатчыларда. Эгемендик жылдарында ёзбек коомчулугунун татыктуу кадрлары республикалык парламенттин депутуты, Ёкмёттщн мщчёсщ жана ведомстволордун жетекчилери, облустук, райондук жана жергиликтщщ кеъештердин ёкщлдёрщ болуп эмгектенип келишкен.

Союздун урашы улуттук аъ-сезимдин кётёрщлщшщнё эле эмес, радикалдык мщнёздёгщ диний уюмдардын да ёсщщсщнё алып келген. Борбордук Азия проблемалары боюнча архивдик материалдар, илимий изилдёёлёр, 1990-жылдагы кандуу кагылыш боюнча фактылар жана аналитикалык документтер акыркы кездерде Тщркстан ислам кыймылы жараткан идеяны Фергана ёрёёнщндёгщ ашынган исламдык жана улутчулдук багыттагы ёзбектер, Фергена ёрёёнщн бириктирип, бирдиктщщ ислам мамлекеттин-Халифатты тщзщщгё аракеттенип жатышканын кёрсётщп турат. Ушундай эле максатты «Хизб-ут Тахрир» диний партиясы амалкёй ыкмалар менен ишке ашырууну кёздёп келщщдё. Ал эми Баткен облусундагы 1999-2000-жылдардагы согуштук аракеттер, андан кийин ислам согушчандарынын Кадамжайда, Жалал-Абадда жан Ёзгёндёгщ ошондой эле акыркы Ош жана Бишкек шаарындагы террордук актылар муну дагы бир жолу далилдеди.

Республикабыз щчщн орус тили жана маданияты мурдагы союз мезгилинде кандай чоъ мааниге ээ болсо, азыр деле сырткы дщйнё менен байланышуунун, илимий технологияларды, инновациялык кёрщнщштёрщн ёздёштщрщщдё чоъ роль ойноодо. Ассамблеянын курамында орустардын «Гармония (Мурдагы Славянский фонд) аттуу коомдук бирикмеси негизги иштерди аткарып келишкен. Азыркы учурда бир катар Россиянын тийиштщщ фондулары, кыргыз элчилиги менен биргеликте мамлекетибизде орус тилин, маданиятын сактап ёнщктщрщщ, эки мамлекеттин ортосундагы достук мамилелерди чыъдоо шарттарында албан эмгектерди аткарышууда. Бщгщнкщ кщндё республикабыздыгы мектептердин 36 пайызында окутуу орус тилинде жщргщзщлёт. ЖОЖдордо жана атайын билим берщщчщ мекемелерде да орус тилинин орду чоъ. Акыркы жылдарда Россиялык инвестициялар аркылуу республикабызда ири энергетикалык долбоорлордун ишке ашырыла башташы да орус тилинин, маданиятынын коомубуздагы позицияларын бекемдёёдё турат.

Мындан сырткары ар бир борборлордун жана этникалык бирикмелердин маданий массалык иш-чаралары орчундуу орунга ээ днп айтсак болот. Республикабыздын майрамдарында, даъазалуу кщндёрщндё ёткёрщлгён иш-чараларга орустардын «Гармония», украиндердин «Барвинок», кабардин-балкарлардын «Кьуанч», корейлердин «Маннам», уйгурлардын, « Иттипак», ёзбектердин жана дуъгандардын ыр бий ансамблдери активдщщ катышып келщщдё. Мындай маданий иштердин максаты-мамлекетибиздеги жаштарды мекенчилдикке толеранттуулукка жана интернационалдуукка тарбиялоо болуп эсептелет.

Республикада калктын саны 6 млн.дон ашык болсо, алардын 3/1 бёлщгщ улуттук азчылыктарга киришет. Бизде орустар менен ёзбектерден сырткары, уйгур, татар, башкыр, украин, азербайжан, корей, курддардын чоъ диаспоралары бар. Булар маданий, каада-салттары бай тажрыйбалары бар этностордун ёкщлдёрщнён болуп, жалпы ёлкёбщздщн экономикалык, социалдык жана маданий жаштардын ёнщгщщсщнё оъ таасирин тийгизщщдё.

Кыргызстанда ёлкёнщн ёнщгщшщн артка тарткан негативдщщ кёрщнщштёрда да жетишерлик деп баса белгилесек болот. Эгемендщщлщктщн алгачкы реформалар авторитардык щй-бщлёлщк башкаруулар менен алмашып, коомдун баардык чёйрёсщн коррупция чырмап, ал элдин кеъири катмарынын нааразылыктарын жаратып, 2005-жылдын 24-мартындагы, 2010-жылдын 7-апрелиндеги элдик революцияларга алып келди. Экинчи революциядан кийинки бийлик щчщн болгон кщрёштё айрым саясатчылар сепаратисттик ураандарды кётёрщшщп, 2010-жылдын июнундагы коогалаъдарды жаратышты. Элдин мамлекеттин кщчщ менен кагылышуулар тез эле тыгылып, бир тараптуу иштерди жщргщзщщ боюнча талаптар иштеле баштады. Ёлкёнщн саясий жана экономикалык багыттары алмашты. Президент А.Атамбаев жаъы милдеттерди коюшу менен, ёлкёбщз башкаруунун президенттик-парламенттик жаъы формаларына ёттщщ.

2013-жылдын мартында Президенттин жарлыгы менен Кыргызстанда калктын биримдигин жана этностор аралык тилге айландырыла тургандыгы ачык кёрсётщлгён. Жогорудагы айтылган Президенттин жарлыгына ылайык К.Тыныстанов атындагы Ысык-Кёл мамлекеттик университетинде атайын «Тил борбору» тщзщлщп, окуу жайындагы эмгектенип жатышкан профессорлук-окутуучулар жааматына жана облустун аймактарынан келген мектептин мугалимдерине кыргыз тили щйрётщлё баштады. «Тил борборунда» мамлекеттик тилди щйрётщщдён сырткары белгилщщ окумуштуулар, адабиятчылар, этностор аралык маселелер боюнча кёрщнщктщщ адистер менен жолугушуулар да ёткёрщлщп турат.

Кыргыз мамлекетинде мамлекеттин атын алып улуттун тилинин мамлекеттик тил статусуна мыйзамдын негизинде ээ болушу-кыргыз элинин тарыхындагы, келечек ёнщгщшщндёгщ олуттуу окуя болгондугу талашсыз. Анткени улут рухунун башаты да, мамлекеттщщлщктщн негизги символу да- тил.

Кыргыз тилин Конституциянын, мыйзамдык актылардын негизинде мамлекет тарабынан коргоо, колдоо жана ёнщктщрщщнщн ыкчам аракеттерин кёрщ – бщгщнкщ кщндёгщ ааламдаштыруу процессинин куюндай кщчёгён шартында аны сактап калуунун, ата-бабадан мурасталган ыйык тилибизди кийинки муунга калтыруунун, этно маданиятыбызды коргоп калуунун жападан жалгаз мщмкщнчщлщгщ экендиги тастыкталды.

Улуттун негизги белгиси – анын тили. Ошондуктан, кыргыз тили- кыргыз элинин ыйык байлыгы. Азыркы кщндё кыргыз тили Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили катары ёз укугуна ээ болуу менен, ёзщнщн ёнщгщщсщндё сапаттык жаъы деъгээлге кётёрщлщщ мщмкщнчщлщгщнё жетип олтурат. Бул милдетти ишке ашыруу щчщн азыркы кщндё К.Тыныстанов атындагы Ысык-Кёл мамлекеттик университетинде кыргыз тили боюнча кёптёгён окуу китептери, окуунун жолдорун, ыкмаларын щйрётщщчщ окуу-методикалык эмгектер жарык кёрщщдё. Ёзгёчё белгилей кетчщщ нерсе орус тайпалары щчщн чыгарылган окуу куралдары мамлекеттик тилде окутуунун усулдук ыкмаларын ёз ичине камтыйт. Студенттер окуу куралдарында берилген тексттерди, кёркём ыр саптарын, макал-ылакаптарды, жаъылмачтарды, табышмактарды окуп щйрёнщшщп, кыргыз тили- кыргыз элинин нечен кылымдык акылынан жаралган кымбат мурасы, асыл байлыгы экендигине кщбё боло алат. Ошондой эле К.Тыныстанов атындагы Ысык-Кёл мамлекеттик университетинде мамлекеттик тил боюнча иш алып барган окутуучулары областтык уюм, ишкана мекемелеринин ишмердщщлщктёрщнё жараша мамлекеттик тил мыйзамы зарыл деп эсептеген иш кагаздары боюнча алгылыктуу иш алып барууда .

Кыскасы, адам баласынын коомдо мщчё катары орун алышы дайыма арыз, акт тщзщщ, текст даярдоо, отчет, тщшщнщк кат, билдирщщ, буйрук сыяктуу турмушта колдонуучу иш кагаздары менен коштолот. Жогорудагы иш кагаздардын мамлекеттик тил мыйзамдарына ылайык туура иш жщргщзщщ максатын кёздёп, Ысык-Кёл мамлекеттик университетинин тил боюнча иш алып барган окутуучулары областтык мекемелерге, ишканаларга барып, мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер арасында кыргыз тилин мамлекеттик тил катары щйрёнщщлёрщнё дит коюу менен мамиле кылууларына, тилди ёздёштщрщщ маселелерине ар тараптан кёмёк кёрсётщп келщщдё.

Ысык-Кёл областы мурдатан эле кёп улуттуу аймак болуп эсептелинет. Мисал щчщн областык борбор болгон Каракол шаарынын алгачкы тургундарынын арасында уйгур менен ёзбектер болгон. Азыр деле алардын жергебизде ёзщнщн татыктуу орду болуп, областыбыздын ёнщгщщсщнё ёздёрщнщн салымын кошуп келщщдё. Уйгур, ёзбек, татар, дуъган, кёл ёрёёнщнё XIX кылымдын орто ченинен баштап келе баштаган.

Учурда Ысык-кёлдёгщ уйгур жана ёзбек туугандар кыргыз жана башка улуттардын ёкщлдёрщ менен бир щй бщлё катары жашап жатышат. Ёкмёт тарабынан берилген жардам менен улуттук кийимдер тигилип, ар тщрдщщ чаралар ёткёрщщлщдё. Кщндёлщк турмуш жана майрамдарда дайыма бирге болуп алдыга карай чоъ ишенич менен кадам таштоодо.