---

Verlichting voor dummy's > Citaten >  Religie > Mystiek a-z

Deze pagina: Citaten over niet weten uit de mystiek.
Samensteller: Hans van Dam.
Deze website: NIET-WETEN.NL.
De titels van de citaten zijn van mij, tenzij anders vermeld.

---

---

Voorbij alle woorden, Harry Hamersma

Uit Voorbij alle woorden; fluisteraars van het onzegbare, Harry Hamersma, Ankh-Hermes, Deventer 2008:

Stro
'Ons diepste inzicht betreffende God, is dat we helemaal niets over Hem weten',  zei Thomas van Aquino (1225-1274). Alles wat hij geschreven heeft komt hem voor als stro. Het is dor. Het schiet te kort. Er kwam een moment dat hij daarom ook maar ophield met schrijven. Hij was er niet meer toe te bewegen zijn onvoltooide geschriften af te maken. (9)

Ze kunnen niet anders
'God wordt het beste begrepen door niet-begrijpen',  zegt Augustinus (354-430). Een lange reeks prominente kerkleraren zegt precies hetzelfde. Toch nemen degenen die dit zeggen hun eigen uitspraak niet ter harte. Ze schrijven meestal uitvoerig over het Onuitsprekelijke. Ze kunnen niet anders. (10)

Spreken en tegenspreken
Er is een traditie die een weg heeft gevonden die lijkt op spreken en zwijgen tegelijk. Het is een vreemd soort taal, die lijkt op meerstemmigheid van spreken en tegenspreken. Alles wat gezegd wordt, wordt ook weer teruggenomen. De uitspraken imploderen, maar laten daarbij wel een spoor achter. Het gaat om meerdere pogingen tegelijk, die op zichzelf te kort schieten, maar in combinatie een akkoord opleveren dat enigszins voldoet. Affirmerend-negerend spreken, uitersten of tegengestelden die elkaar raken. Het levert godsnamen op als 'Alles en Niets', 'Welluidende Stilte', 'Oogverblindende Duisternis', 'Weerloze Almacht.' Degenen die zulke uitdrukkingen gebruiken, zeggen van zichzelf al dat ze eigenlijk alleen maar stamelen. (10)

Nauwelijks of geen leerstellingen
Wanneer alle grote verhalen en religies zouden verdampen, dan bestaat die merkwaardige taalvorm nog steeds. Het is een traditie die religies overleeft, juist doordat er geen of nauwelijks leerstellingen zijn. Zij overleeft alle tradities, omdat zij tijdloos is. (11)

Geen geboortedag of vaderland
'In mystieke uitspraken is er een eeuwige overeenstemming, die een criticus aan het denken moet zetten en die er de oorzaak van is dat de mystieke klassieken geen geboortedag of vaderland kennen.' (William James, The Varieties of Religious Experience) Het is een religie zonder leer, omdat het voornamelijk een religie van zwijgen. (11)

In de mislukking van het denken
Er wordt echter wel iéts gezegd. Wat overblijft na het terugnemen van alle uitspraken is een 'gevulde stilte'. Het mislukkende spreken en denken wordt zo zelf tot spreken. 'Onze mislukking is onze overwinning', zegt Meister Eckhart. 'God spreekt in de mislukking van het denken', leerde ons Immanuel Kant (1724-1804). (11)

Een soort fluisteren
In de voorbeelden die volgen over het terugnemen van alles wat gezegd wordt, waarbij dan toch iets overblijft, wordt niets verkondigd. Het gaat eerder om een soort fluisteren. Om een religie zonder dogma's en instituten. Die religie is opmerkelijk mild en optimistisch. Het is een merkwaardige vorm van taal die in totaal verschillende culturen en tijdperken voorkomt. Nadat alle uitspraken zijn gedaan en duidelijk is gemaakt dat ze onbevredigend zijn, blijft er een betekenisvolle stilte over. (12)

Niet niets
In de stilte die bereikt is, klinken nog de echo's van de woorden, laten de schaduwen van de beelden zich nog zien. Het is niet niets. In Oost en West bestaat er een lange traditie van spreken over het Onzegbare, waarbij de mislukking van het denken en spreken bewust in het denken wordt opgenomen. (13)

Een oorverdovende stilte
Het is taal die zich moeilijk laat onderbrengen. 'Ik zoek woorden, maar wil woordeloos worden'. 'Het duister is mijn licht.' Het is een 'oorverdovende stilte'. Het lijkt allemaal zonder betekenis, maar dat is het niet. Na alle echo's en schaduwen van het onzegbare blijft er geen tekst over, ook geen gezongen tekst, maar wel een gefluisterd vermoeden, of in elk geval een melodie. (13)

Zichzelf uitwissen
Elk boek bestaat uit twee delen. Het eerste deel komt van de auteur, het tweede van de lezer. Wanneer het om teksten over het Onzegbare gaat, zijn deze teksten vaak zo enigmatisch, dat het voornamelijk op de lezer aankomt. Het mislukken van het spreken wordt in zulke teksten, die zichzelf uitwissen, zelf tot taal. Datgene wat niet gezegd kan worden, kan indirect toch worden getoond. Het aandeel van de lezer wordt groter. (13)

Nooit van de rand
Een Perzische dichter vergelijkt de natuur met een boek waarvan de eerste en laatste bladzijden ontbreken. Onze kennis neemt toe, het boek wordt steeds dikker, maar de eerste en laatste bladzijden vinden we niet. Het lijkt alsof je telkens nieuwe stukjes vindt voor een oneindig grote legpuzzel waar al eeuwen aan gewerkt wordt. De puzzel wordt alsmaar groter, maar er worden nooit stukjes van de rand gevonden. (87)

De oceaan van het onbekende
'Onze kennis is een eiland in de oneindige oceaan van het onbekende'. (Victor Weisskopf, Knowledge and Wonder, 1962). Het eiland wordt steeds groter, maar daarmee worden de grenzen ook steeds verder opgerekt. Dat is het dubbelzinnige bij het groter worden van alle kennis. Onze kennis wordt steeds rijker, maar ook steeds duizelingwekkender. (87)

De stap naar binnen
Religies en metafysische stelsels proberen antwoorden te geven en de ontbrekende bladzijden in te vullen. Lyotard noemt het 'metaécrits', 'metaverhalen'. Die grote verhalen hebben hun geldigheid verloren toen bleek dat ze zich niet konden legitimeren. Vaak zijn ze bijzonder coherent. Binnen het systeem past alles en krijgen alle vragen een antwoord. Maar wat niet duidelijk wordt gemaakt, is waarom je de stap naar binnen eigenlijk zou zetten. Soms geven ze antwoord op diepzinnige vragen die niemand stelt. Grote verhalen blijven zelf eigenlijk ook staan bij een grens waar alleen nog maar kan worden gezwegen. (87)

Hoe of dat
We weten steeds meer over het 'hoe', terwijl we even verwonderd blijven over het 'dat' van de werkelijkheid. Op dit punt wordt onze kennis nooit groter. (88)

Een niemandsland
Er is een grens aan alle kennis, maar er is nog een laatste conclusie mogelijk bij de grens: het is denkbaar dat is, wat ondenkbaar is. Wij kunnen niet tegen de buitenkant van de werkelijkheid aankijken, maar we zien wel een niemandsland dat niet het exclusieve bezit is van een religie of metafysisch systeem. Geen enkel metaverhaal kan het claimen, maar je kunt de ruimte niet ontkennen en de toegang tot die ruimte niet verbieden. (89)

Een open plek
Het gaat om een open plek die gekoesterd moet worden. Reserveruimte in het denken is niet alleen een teken van openheid of verwachting. De Atheners hadden een altaar gereserveerd voor een nog onbekende god. Er is een Joods gebruik om bij feesten een extra plaats aan tafel te dekken voor een onverwachte gast. Tijdens de oorlog werd door boekdrukkers het kostbaarste papier ingebonden in lege folianten, om het veilig te stellen voor betere tijden. Het gebedssnoer van de moslims telt negenennegentig kralen, één voor elk van de mooiste namen van Allah. Eigenlijk zijn er honderd mooiste namen, maar de allermooiste kennen we niet. Volgens een oud Egyptisch gezegde heeft God ontelbaar veel namen, maar kent niemand de naam van God. (89)

Het denken houdt de ruimte open
Wanneer ik iets probeer te zeggen over het niemandsland, het gekoesterde vacuüm, dan mislukt dat spreken. Als ik nadenk over het mislukken van mijn denken en spreken, dan vind ik geen antwoord. Ik weet alleen dát mijn denken mislukt. 'Ik weet dat ik niets weet', zei Socrates. Ik onderga een negatieve ervaring die ik positief kan duiden. Niets-zien is iets anders dan niet-zien. Datgene wat ik niet zie, wat ik niet begrijp, zou kunnen zijn en niet-zijn. Het denken houdt de ruimte open. (90)

Het duistere licht
Als het spreken niet verder kan, kun je nog zingen. Als dat ook niet meer kan, kun je nog neuriën. Er is altijd nog een melodie, die zich rondzingt door de geschiedenis, als iets dat in de lucht hangt. Het is als een 'susurrus'. Dat betekent: 'gefluister', 'zoemen', 'suizen van de wind'. Wat er niet mee harmonieert, is 'absurdus', het ongerijmde. Er zijn souffleurs van het Onzegbare. Ze hebben een boodschap die fluisterend wordt doorgegeven. Het bericht gaat niet over een virtuele parallelle wereld, maar over het duistere licht dat te zien is voor wie zijn ogen sluit, over een verborgen stilte. (93)

---

Augustinus

  Geciteerd door Gabriel Marcel in De mens zichzelf een vraagstuk,1956:

Met verbijstering geslagen
Groot, mijn God, is deze macht van het geheugen; ja zeker, zeer groot. Het is een geweldig, een onmetelijk heiligdom. Wie is ooit tot de uithoeken ervan doorgedrongen! Toch is het niet anders dan een vermogen van mijn geest, dat voortvloeit uit mijn natuur. Maar ik kan mij niet volledig voorstellen wat ik ben. Is de geest dan te eng om zichzelf te kunnen bevatten? Waar blijft dan datgene wat hij van zichzelf niet bevatten kan? Zou dit dan buiten hem zijn en niet in hem? Maar op welke wijze bevat hij het niet? Deze gedachte doet mij geheel verbaasd staan, en ik voel mij met verbijstering geslagen. (105)

---

Cusanus, Nicolaas

Uit Voorbij alle woorden; fluisteraars van het onzegbare, Harry Hamersma, Ankh-Hermes, Deventer 2008:

Complexio oppositorum
Cusanus is vooral beroemd geworden door zijn leer van de 'coincidentia' of 'complexio oppositorum': het samenvallen van tegengestelden in God. In het oneindige raken uitersten elkaar. Hij kende het uit de wiskunde. Als je één zijde van een driehoek tot in het oneindige verlengt, dan gaan de andere zijden er ten slotte mee samenvallen. Als je de doorsnee van een cirkel tot in het oneindige verlengt, dan gaat de omtrek samenvallen met de doorsnee. Een rechte lijn wordt dan tegelijk driehoek en cirkel. (35)

Over het geleerde niet-weten
[Cusanus] is verwonderd over een gave die hij heeft ontvangen: 'Als een geschenk ontving ik van de Vader het licht dat ik het onbegrijpelijke op een onbegrijpelijke wijze vatte in het weten van het niet-weten.' Dit geschenk zal leiden tot de titel van zijn belangrijkste boek, 'De Docta Ignorantia', 'Over het geleerde niet-weten' (1441). (36)

Negaties
De kern van het boek, het begrijpen van het onbegrijpelijke in het weten van het niet-weten, was een inzicht dat hij plotseling kreeg tijdens een zeereis, van Constantinopel naar Venetië, in de winter van 1437 - 1438. Wanneer je affirmaties over God niet als beeld ziet, aldus Cusanus, dan verval je tot afgodendienst. Alleen negaties betreffende God zijn waar. Wij weten wat Hij niet is. Maar wanneer je niet verder komt dan negaties en alleen maar leert wat God niet is, dan is je kennis nutteloos. Er is een volgende stap nodig. Die stap heeft Cusanus gevonden. (36)

In het mislukken
Alle denken is gebonden aan tegenstellingen. Wil je daar bovenuit komen, dan mislukt het denken. Wanneer je dat mislukken tot denkmodel maakt, dan gebeurt er iets anders, dan leidt de reeks mislukkingen tot een nieuw inzicht en toont het onuitsprekelijke zich in dat mislukken. Dankzij het inzicht dat God het samenvallen van tegenstellingen is, heeft Cusanus een weg gevonden. (37)

Alles en niets
De logische taal cijfert zichzelf als het ware weg en komt dan boven het logische uit. Van God moet alles tegelijk worden bevestigd en ontkend. Hij is alles en niets tegelijk. Vraag je of hij al dan niet bestaat, dan vind je hem niet. Het antwoord op de vraag of hij bestaat luidt: 'Dat hij noch is, noch niet-is. Dat hij niet-is en niet is'. (37)

Niet anders
Wordt hiermee nog iets gezegd? Wij kennen alles via het tegendeel ervan. Wij weten wat eenheid is, omdat we ook veelheid kennen. Wij weten wat groot is, omdat we weten wat klein is. Wij kennen licht dankzij donker, veel dankzij weinig, vreugde dankzij verdriet. De begrippen ontlenen hun betekenis aan elkaar. Maar waaraan moet het woord God dan zijn betekenis ontlenen? God is immers alles zonder tegenovergestelde. Het antwoord luidt: Hij is zelf het 'niet anders zijn', het 'non aliud'. Dat is de titel van een ander boek van Cusanus, 'De Li Non Aliud', 'Over God Niet-Anders'. (37)

Geen tegenovergestelde
Het tegenovergestelde van God is niet het andere of het niets. Er is helemaal geen tegenovergestelde, ook geen begrenzing. God gaat aan het niets vooraf. Hij gaat vooraf aan het worden. Hij is niet dit of dat en kan ook niet niet-dit of niet-dat worden. Bij hem is er helemaal geen tegenstelling van kunnen zijn en zijn, geen tegenstelling van mogelijkheid en werkelijkheid. Hij is 'possest', 'coincidentia van 'posse' (kunnen) en 'esse' (zijn). Hij is wat hij kan zijn. Hij is het grootste en het kleinste. Hij is het grootste omdat hij alles omvat, het kleinste omdat hij in alles is. God is wat hij heeft. Hij is het oneindige einde, omdat hij alleen het einde van zichzelf is. Hij wordt door niets begrensd. (38)

Ongepast
De mens kan geen enkele vraag met betrekking tot God stellen, zonder dat het gevraagde al wordt verondersteld. Vragen wij of God eenheid is, dan veronderstellen we al zijn bestaan. Eigenlijk zijn alle vragen ongepast, omdat elke vraag twee mogelijkheden veronderstelt, waarvan er slechts één waar kan zijn. Bij God is dat echter niet het geval. Cusanus denkt in de richting waar alle bepaaldheid, alle denkbaarheid, al het voorstelbare ophoudt en waar datgene is, dat eigenlijk is en tegelijkertijd niets is. (38)

Nooit een cirkel
Wezen en bestaan, essentia en existentia, vallen in God samen. God is het maximum en het minimum. Hij bezit geen grootte en geen gradaties. Al het andere wel. Wij begrijpen en onderscheiden dingen doordat we ze kunnen vergelijken. God valt echter met niets te vergelijken. We weten van God wat hij niet is, we bezitten alleen 'docta ignorantia', een 'geleerd niet-weten'. Alle wetenschap is kennis-bij-benadering. Cusanus vergelijkt verstandelijke kennis met een veelhoek binnen een cirkel. Je kunt het aantal hoeken alsmaar groter maken, maar de veelhoek wordt nooit een cirkel. (38)

Schipbreuk
Het denken over het Oneindige gaat altijd wankelen. Het lijdt schipbreuk, maar je kunt dat zien als een positief gegeven. Je komt ergens aan. Je komt aan bij 'het oneindige einde, dat het einde van zichzelf is'. En 'het oneindige einde' is een godsnaam. (39)

De bandbreedte van onze begrippen
Gaat het alleen maar om het spelen met concepten waarvan de betekenis in het oneindige begint te zweven, of zelfs helemaal verdwijnt? Uitersten raken elkaar in het oneindige. Je kunt je er niets meer bij voorstellen, maar je begrijpt wel dat het iets zegt over de bandbreedte van onze begrippen. Voor wie op de noordpool staat hebben 'oost' en 'west' geen betekenis meer. In de Tao Te Tjing komen ook voorbeelden voor van limieten waarbij het denken begint te wankelen. 'Het grootste vierkant heeft geen hoeken'.  Het zegt minder over het vierkant dan over ons denkvermogen. Merkwaardig genoeg leert ook de Tao Te Tjing de 'docta ignorantia', als een deugd. (39)

---

Jaspers, Karl, over Jezus

Uit Socrates, Boeddha, confucius, Jezus, Karl Jaspers, 1999 (1960):

Onafhankelijk
Deze zekerheid aangaande God, die wij bij Jezus ontmoeten, maakt een houding van de ziel mogelijk, die op haar beurt weer onbegrijpelijk is. De mens blijft in de wereld en neemt deel aan het leven in de wereld. Maar wat hem ook raakt, in de diepte, in de grond, die de wereld te buiten gaat, is er niets wat hem kan raken. Hij is in de wereld boven de wereld verheven. In de verlorenheid van zijn bestaan aan de wereld is hij ergens - op een onbewijsbare, van meet af aan betwijfelbare wijze - onafhankelijk van de wereld. (151)

Wonderbare onbevangenheid
Deze onafhankelijkheid, waarin de wereld toch niet wordt verlaten, bewerkt Jezus' wonderbare onbevangenheid. Enerzijds kunnen de dingen van de wereld in hun eindigheid niet meer het absolute worden, de wereldse bouwwerken van het weten kunnen geen totaal weten meer worden; en ook de regels en de wetten kunnen niet meer verleiden tot de verstarring in wat men kan berekenen en overzien. Deze verlokkingen lijden schipbreuk op die vrijheid uit de zekerheid aangaande God. Anderzijds is het eigen wezen van die wereld aan het licht gebracht en wordt het oog geopend voor alle realiteiten [...]. (152)

Instorting
Jezus heeft alle bestaande ordening van de wereld achter zich gelaten. Hij ziet, dat alle ordeningen en gewoonten farizeïsch zijn geworden, hij toont de oorsprong van waaruit ze kunnen worden omgesmolten. De grond van alles wat er in de wereld is wordt definitief weggeslagen; en er is niets wat daarvan wordt uitgezonderd. Alle ordeningen, de banden van de piëteit, van de gevestigde instellingen, van de redelijke zedewetten, storten in. Alle taken vallen weg tegenover de oproep om God te volgen naar zijn rijk. (152)

Onmogelijk
Jezus heeft de weg gevonden naar deze plaats, van waaruit de hele aardse werkelijkheid in het niet verzinkt [...]. Deze plaats is in feite geen plaats in de zin van een plaats in de wereld. Ieder die hem wil meten met de maatstaven van het in de wereld welgevoeglijke moet hem misverstaan. Van de wereld uit gezien is hij onmogelijk. (153)

---

Uit Voorbij alle woorden; fluisteraars van het onzegbare, Harry Hamersma, Ankh-Hermes, Deventer 2008:

Stranden is landen
Jaspers noemt de laatste werkelijkheid 'het Omvattende', 'das Umgreifende', of ook 'het Omvattende van het Omvattende'. Het is de laatste horizon, steeds aanwezig, altijd terugwijkend, altijd onbereikbaar. Door er bewust overheen te schieten is het mogelijk er iets over te zeggen en het zo, indirect, aan het licht te brengen. Van Kant heeft hij geleerd dat de transcendentie zich toont in het mislukken van het denken. Het is geen echte mislukking. Het levert iets op. Stranden is landen. (60)

Er moet iets kapot gaan
De Griekse tragedies, Homerus, het boek Job, de Edda, Calderon, Racine en Dostojevski, laten je toeschouwer zijn van het mislukken. Het mislukken laat je een katharsis ervaren. Er moet iets kapot gaan om het eigenlijke bloot te leggen. De graankorrel sterft. De held sterft. Maar er is geen tragedie zonder transcendentie. (60)

Onlogica
Denken en spreken over het mislukken van alle denken en zijn, noemt Jaspers 'alogik', 'onlogica'. Over het niet-logische kun je maar beter zwijgen, omdat je niet meer weet wat je zegt. Jaspers zwijgt echter niet. Hij voelt zich onderdeel van een traditie die als een geheim door de tijden gaat, een soort muziek van de speculatie. De 'alogik' is een denkoperatie die niets voortbrengt, maar die de mens verandert. (61)

Zinnen die zichzelf opheffen
Er zijn tal van manieren gevonden om iets te zeggen over het Onzegbare. Je gebruikt beelden waarvan je weet dat ze verboden en onmogelijk zijn. Het beeldenverbod is het meest terechte en het meest onmogelijke. Zonder beelden gaat het echter niet. Wat ons dan overblijft is het scheppen van beelden om ze direct daarna weer te vernietigen. Gedachten die zichzelf tegenspreken, zinnen die zichzelf opheffen. Grote filosofen vertonen allerlei bewuste 'fouten' in hun denken: grensverleggingen, contradicties, tautologieën, cirkelredeneringen. Ze zien eruit als abstracties waarop het denken zich stukbijt, maar zijn door hun onlogische vorm juist heel geschikt als namen voor het Onzegbare, omdat ze als het ware licht doorlaten, transparant worden. (61)

Chiffertaal
Jaspers heeft een naam gevonden voor de taal die de transcendentie spreekt: het is de Chiffertaal. ... Het woord 'chiffer' is van Arabische oorsprong. 'Sifr' betekent 'nul', 'niets', 'leegte'. Het begrip waarvoor het staat is een uitnodiging van de Indiërs. Het Sanskriet noemt het 'sunya', 'leeg'. (62)

Contradicties
Een heel complex van in zijn chiffer-leer centrale begrippen zijn ontleend aan de zee: de horizon, het omvattende, de ruimte, de eenzaamheid, het zich verankeren in de eeuwigheid en het stranden. Chiffers zijn immanente transcendentie. Dat is een begrip dat zich schaart in de eeuwenlange reeks van contradicties waarmee het Onzegbare wordt aangeduid, contradicties die volgens Wittgenstein ... niets zeggen, die onzin zijn maar niet onzinnig, omdat ze iets 'tonen'. (63)

Wat geen verstand kan vatten
Wanneer we beseffen dat het eigenlijke zijn geen object en geen subject is, maar het Omvattende dat zich in de subject-object structuur aan ons openbaart, dan is alles wat zich in deze structuur aan ons toont 'verschijning'. De drijvende kracht achter het transcenderende denken is de rede. Deze zoekt naar het geheel, verbreekt alle vanzelfsprekendheden en illusies. Ze gaat als een publiek geheim door de geschiedenis, houdt alles in beweging en laat wat geen verstand kan vatten, in chiffers tegenwoordig zijn. (63)

De wereld wordt mysterie
Wie de chiffers leest, verwondert zich over het vanzelfsprekende. Hij ontwaakt uit de slaap. Alle dogmatisme, het verheffen van een bepaald weten tot hét weten wordt doorbroken. De 'taal van de dingen' wordt hoorbaar. De werkelijkheid wordt transparant en blijkt het handschrift van een ander. Er ontstaat als het ware een tweede wereld van de objecten. De wereld verdubbelt zich. Alles krijgt naast zijn bestaansdimensie ook een symbooldimensie. De wereld wordt mysterie. Wat altijd al bestond wordt meer dan het aanvankelijk scheen, het wordt chiffer. (64)

Mogelijkheden, geen werkelijkheid
Het is alsof de transcendentie een buitenkant en een binnenkant bezit. Tot haar buitenkant behoort haar onkenbaarheid, tot haar binnenkant hoort het chifferschrift van de dingen. Chiffers moeten blijven zweven, men mag ze niet verwisselen met inhoudelijke kennis. Ze bieden mogelijkheden, geen werkelijkheid. Ze bevatten waarheid en onwaarheid, nooit het Ene Zelf dat zonder beeltenis is. (65)

Denken dat bewust zijn eigen mislukking zoekt
De godheid is 'het Andere', Nirwana, Hyperzijn, Tao, Voorzienigheid, het Ene, Absolute Geest. Na al deze namen is er in wezen niets veranderd. Geen enkele naam overstijgt het chifferkarakter. Lege namen, contradicties, tautologieën, cirkelredeneringen: het zijn allemaal vormen van denken dat bewust zijn eigen mislukking zoekt. (67)

Naar onafzienbare ruimten
'Het is denkbaar dat is, wat ondenkbaar is.' In zo'n gedachte vat ik het 'dat', niet het 'wat' van de godheid. Het is een logisch-alogisch denken dat mij voert naar onafzienbare ruimten. (67)

---

Plotinus

In Kloppen waar geen poort is, Ton Lathouwers, 2007 lezen we wat Lev Sjestov schrijft over de mystieke ervaringen van Plotinus:

Vleugels
Men moet boven het weten uitstijgen. Men moet de dwingende 'waarheid' overwinnen. Men moet leren niet langer te luisteren naar de sirenezang van het verstand. Men kán de dwingende waarheid overwinnen. Men kán uitstijgen boven 'kennis'. De ziel heeft vleugels daarvoor. [...] Zij heeft het absoluut niet nodig om, zoals het verstand haar probeert te doen geloven, een dialectische weg te gaan en stap voor stap voort te kruipen langs een door eerdere generaties gelegd karrenspoor [...]. Zij hoeft zich niet te vergewissen van wat in haar macht ligt en wat niet, van wat beantwoordt aan de structuur van het 'geheel' en wat niet, van wat bedrieglijk is en wat niet. (104)

Nee, nee en nog eens nee
Wat zijn verstand hem ook zei, op dat alles kent hij dan nog maar één antwoord: 'Nee, nee, en nog eens nee!' Alles is beter dan het zogenaamde in ideeën gevangen bestaan dat ons voorgeschoteld wordt door het verstand. Zelfs de dood, die het verstand ons leerde vrezen, belooft ons meer dan de 'noodzakelijkheid' waarover het verstand spreekt. (107)

Buiten spel
Nu de evidenties van het verstand verstrooid zijn, heeft de dialectiek geen macht meer over wat goed en kwaad is, over wat volmaakt en onvolmaakt is. Zelfs niet meer over wat mogelijk en onmogelijk is. (109)

IJdelheid en schimmigheid
Enkel en alleen in die zeldzame ogenblikken als het ons lukt of gegeven is de boeien van ons af te werpen, die door honderden generaties vóór ons levende mensen zijn gesmeed [...] beginnen wij plotseling heel de ijdelheid en de schimmigheid te doorzien van die algemene waarheden, die enkel bestaan bij de gratie van het verstand en die voor allen toegankelijk zijn. (113)

---

Pseudo-Dionysius de Aeropagiet

Uit De Mystieke Theologie, Pseudo-Dionysius de Areopagiet, vertaald door Wim van den Dungen, Antwerpen, 2009, sofiatopia.org/equiaeon/nmysthe.htm

Gezichtsloze geesten
Leid ons voorbij het niet-kennen en het licht tot de verste, hoogste top van 't mystieke schrift, waar de mysteries van Gods Woord eenvoudig, absoluut en onveranderlijk in de schitterende duisternis van een verborgen stilte liggen. Te midden van de diepste schaduw gieten ze overweldigend licht op het meest in het oog springende. Te midden van de geheel en al ongevoelde en ongeziene vullen ze onze gezichtsloze geesten volledig met schatten voorbij alle schoonheid.

Begrip laten varen
Daarvoor bid ik; en Timotheus, mijn vriend, mijn raad aan jou als je op zoek bent naar een aanblik van de verborgen dingen, is al het waargenomene en begrepene, al het waarneembare en begrijpbare, al wat niet is en al wat is achter je te laten en, terwijl je je begrip hebt laten varen, zoveel als je kan opwaarts te streven naar vereniging met hem die voorbij al het zijn en alle kennis is.

Alles afwerpend
Door jezelf en al de rest onverdeeld en absoluut te verliezen, alles afwerpend en vrij van alles, zal je verheven worden tot de stralende lichtbundel van de goddelijke schaduw die is boven alles wat bestaat.

Kolossaal en minuscuul
Dit is tenminste wat geleerd werd door de gezegende Bartholomeus. Hij zegt dat het Woord van God kolossaal en minuscuul is, dat het Evangelie breed opgezet en toch begrensd is. Mij lijkt het dat hij hierin buitengewoon scherpzinnig is, want hij heeft begrepen dat de goede oorzaak van alles tegelijk welsprekend en zwijgzaam is, inderdaad onuitgesproken.

Het verstand verzakend
Maar dan maakt hij (Mozes) zich van hen los, weg van wat ziet en gezien wordt, en duikt hij in de ware mysterieuze duisternis van het niet-kennen. Hier, verzakend aan alles wat het verstand kan bevatten, geheel gehuld in het ontastbare en onzichtbare, behoort hij volledig toe aan hem die zich voorbij alles bevindt.

Door niets te kennen
Hier, zichzelf zijnd noch iemand anders, voelt men zich in de hoogste graad verenigd door een compleet niet-kennende inactiviteit van alle kennis en kent men voorbij het verstand door niets te kennen.

Ver boven het licht
Ik bid dat we tot deze duisternis kunnen geraken, zo ver boven het licht!

Ontbrak het ons maar
Ontbrak het ons maar aan zicht en kennis, om zo niet-ziende en niet-kennend dat te zien en te kennen wat voorbij elk zien en elke kennis ligt.

Verborgen duisternis
Maar als we nu van de laatste zaken naar de meest elementaire opklimmen ontkennen we alles zodat we op onverscholen wijze misschien dat niet-kennen kunnen kennen, dat zelf verborgen is voor al wie onder de zijnden door kennis wordt bezeten, zodat we boven het zijn uit die duisternis zouden kunnen zien die verborgen is voor al 't licht dat temidden van de zijnden is.

Sprakeloos
Het is zo dat hoe hoger onze vlucht, hoe meer onze woorden bepaald worden door de ideeën die we ons kunnen vormen, zodat nu we in de duisternis duiken die voorbij het intellect is, we zullen merken dat we niet gewoonweg woorden tekort komen maar sprakeloos en niet-kennend zullen zijn.

Voorbij bevestiging en ontkenning
Het is noch ziel of verstand, noch bezit het verbeelding, overtuiging, spraak of begrip. Noch is het spraak op zich of begrip op zich. Er kan niet over gesproken worden en het kan niet door het verstand begrepen worden. Het is niet aantal of rangorde, grootte of kleinheid, gelijkheid of ongelijkheid, overeenkomst of ongelijkvormigheid. Het is niet onbeweeglijk, in beweging of in rust. Het heeft geen macht, het is geen macht, en het is ook geen licht. Het leeft niet of is niet het leven. Het is geen substantie en het is ook geen eeuwigheid of tijd. Het kan niet gevat worden door het begrip daar het geen kennis en ook geen waarheid is. Het is geen koningschap. Het is geen wijsheid. Het is één noch eenheid, goddelijkheid noch goedheid. En het is ook geen geest, in de zin waarin we die term verstaan. Het is geen zoonschap of vaderschap en het is niets wat ons of enig ander wezen bekend is. Het valt onder het predikaat niet-zijn noch onder zijn. Bestaande wezens kennen het niet zoals het werkelijk is en het kent hen niet zoals ze zijn. Er bestaat geen uitspraak van, een naam noch kennis. Duisternis en licht, dwaling en waarheid ; het is niets hiervan. Het is voorbij bevestiging en ontkenning.

---

Uit Voorbij alle woorden; fluisteraars van het onzegbare, Harry Hamersma, Ankh-Hermes, Deventer 2008:

Epikeina
De teksten van Dionysius zijn zo tijdloos, dat het niet verwonderlijk is dat ze eeuwenlang verkeerd gedateerd konden worden. Als je de teksten in één woord zou willen samenvatten, dan komt het begrip 'epekeina' daarvoor in aanmerking, wat 'voorbij', 'aan gene zijde van' betekent. Hij spreekt over geheimen die verborgen liggen in de oogverblindende duisternis van een verborgen stilte. (28)

Een volmaakt niet-zien en niet-begrijpen
Dionysius gebruikt het voorbeeld van de beeldhouwer, dat hij ontleent aan Plotinos. De beeldhouwer maakt het beeld niet. Het was er altijd al. Het zat verborgen in het blok marmer. De beeldhouwer haalt alleen maar weg wat het verbergt. Door op te ruimen wat het beeld in de weg staat, door te verwijderen wat er niet bij hoort, laat hij de verborgen schoonheid zien. Op dezelfde manier moeten wij uitkomen bij de verheven duisternis boven alle licht, voorbij alle inzicht, uitkomen bij een volmaakt niet-zien en niet-begrijpen. Duisternis verdwijnt in het licht. Hoe meer licht, hoe minder duister. Gods duisternis blijft echter verborgen voor alle licht en kennis. Het is verheven boven alle licht. Hij is totaal ongekend en niet-bestaand. Hij bestaat voorbij het zijn en wordt gekend voorbij het intellect. (29)

Van alles afwenden
Hij was niet, zal niet zijn en ontstond niet. Hij wordt gekend in alle dingen en is anders dan alle dingen. Hij wordt gekend door niet-weten. Woorden kunnen hem niet bevatten. Geen naam kan greep op hem krijgen. De geest moet zich van alles afwenden, ook van zichzelf, en komt dan in een duizelingwekkende toestand terecht. Juist daar en dan wordt de geest verlicht door de onpeilbare diepte van de wijsheid. (29)

Voorbij
'Leid ons voorbij het niet-weten en het licht
naar de verste en de hoogste top
van de mystieke geschriften
waar de geheimen van Gods woord
eenvoudig, stil en onveranderlijk liggen
in de schitterende duisternis
van een verborgen stilte.'
(uit 'De Mystieke Theologie', Hoofdstuk I) (30)

---

Ruusbroec, Jan van (1293 – 1381)

Uit: Het Derde Leven, Jan van Ruusbroec, vertaling Wim van den Dungen, sofiatopia.org/equiaeon/3thlife


Dood zijn voor zichzelf
En daarom, wie dit zal verstaan moet dood zijn voor zichzelf en in het besef van God leven en zijn gelaat richten naar het eeuwige licht in de bodem van zijn geest, waar de verborgen waarheid zichzelf openbaart zonder bemiddeling.

Ongemodelleerdheid en duisternis
Ten derde moet hij zichzelf verloren hebben in een ongemodelleerdheid en duisternis waarin alle schouwenden in vreugde rondwandelen en zichzelf niet langer kunnen vinden in een creatuurlijke wijze. In de afgrond van deze duisternis waarin de liefhebbende geest voor zichzelf gestorven is, begint de openbaring van God en het eeuwige leven.

Boven onderscheid
En daarom zouden alle innerlijk schouwenden moeten uitgaan, overeenkomstig de wijze van schouwen, boven de rede, boven onderscheid, en boven hun geschapen-zijn, met een eeuwig naar-binnen-staren door het aangeboren licht; zo worden ze getransformeerd en één met datzelfde licht waardoor zij zien en dat zij zien.

Afgrond van nameloosheid
Want de onpeilbare bovenaardsheid van God is zo duister en zo onbepaald dat zij in zichzelf alle goddelijke vormen en activiteiten en eigenschappen van de personen omvat in de rijke omhelzing van de wezenlijke eenheid, en dat zij een goddelijke vreugde voortbrengt in deze afgrond van nameloosheid.

Bovenaards en zonder reden
En hier is de vreugdevolle oversteek, een verzwolgenheid die wegvloeit in de wezenlijke naaktheid waar alle goddelijke namen en alle wijzen en alle levende ideeën die in de spiegel van de goddelijke waarheid afgebeeld worden, zonder uitzondering in deze eenvoudige nameloosheid vallen, bovenaards en zonder reden.

Onbegrepen grond
Want in deze bodemloze maalstroom van eenvoud, worden alle dingen omvat door vreugdevolle gezegendheid, terwijl de grond zelf totaal onbegrepen blijft, tenzij door wezenlijke eenheid.

Bestaan zonder bepaling
Hiervoor moeten de personen en alles wat in God leeft wijken, want hier bestaat niets anders dan een eeuwige rust in een vreugdevolle omhelzing van liefdevolle vervoering. Dat is, in het bestaan zonder bepaling dat alle vrome geesten verkozen hebben boven alle dingen. Dit is de donkere stilte waarin al de liefhebbenden verloren zijn.

---

Seuse, Heinrich

uit Het boek van de waarheid, Heinrich Seuse, vertaald door C.O. Jellema, Historische Uitgeverij, Groningen 2004:


Dit grondeloze zijn
Nu heeft Dionysius dit grondeloze Zijn in z'n onbedektheid geschouwd en hij zegt, zoals ook andere leermeesters doen, dat dat enkelvoudige waarvan sprake is, ondanks alle namen, uiteindelijk onbenoemd blijft. Want zoals de wetenschap van de logica stelt, moet de naam zowel het wezen van de zaak als de definitie ervan uitdrukken. Nu is het echter bekend dat het wezen van het genoemde enkelvoudige Zijn oneindig en onmeetbaar is en voor de mens niet in begrippen te denken. Daarom weten alle hooggeleerde theologen wel dat dit Zijn-zonder-zijnswijze ook naamloos is. (14)

Te gedifferentieerd
Ik verbaas me erover waar die meervoudigheid vandaan komt die men aan het Ene toeschrijft, hoewel dat immers zo volstrekt enkelvoudig is. De een bekleedt het met wijsheid en noemt het 'de wijsheid', een ander met goedheid, weer een ander met gerechtigheid en wat dies meer zij. Zo spreken de theologen vanuit hun geloof over de goddelijke Drievuldigheid. Waarom laat men het niet voor wat het is: in z'n enkelvoudigheid, die het zelf is? Werkelijk, me dunkt dat zo dat enig Een te veel te doen heeft en te gedifferentieerd is. Of hoe kan het als een zo zuiver Een bestaan, waar zo'n menigvuldigheid heerst? (15)

Een stille duisternis
[De oergrond] is de natuur en het zijn van de godheid. En in die grondeloze afgrond verzinkt de Drieheid der Personen in haar eenheid, en elke veelheid wordt daar op een bepaalde wijze van zichzelf bevrijd. Daar is dan ook, zo opgevat, geen andere activiteit dan een stille, in zichzelf zwevende duisternis. (15)

In onkennis
De leerling zei: Ik zie echter dat er bergen en dalen zijn, water en lucht en allerlei schepselen. Hoe kun je dan beweren dat er enkel het Ene is?
   Het zuivere woord antwoordde en zei: Ik zeg je nog dit: tenzij de mens twee tegengesteldheden, dat wil zeggen twee elkaar tegensprekende zaken, samen als eenheid kan begrijpen, werkelijk, dan is het zonder twijfel niet erg gemakkelijk om met hem te praten over zulke dingen. Want als hij dit begrijpt, is hij pas op de helft gekomen van de weg des levens die ik bedoel.
   Een vraag: Welke zijn die tegengesteldheden?
   Antwoord: Een eeuwig Niets en zijn gewordenheid in de tijd.
   Een tegenwerping: Het een-zijn van twee tegengesteldheden is in ieder opzicht in tegenspraak met alle wetenschappen.
   Antwoord: Ik en jij zitten niet op dezelfde tak en vinden elkaar niet op hetzelfde punt. Jij gaat een weg en ik een andere. Jouw vragen komen voort uit menselijke gedachten, en ik antwoord vanuit de gedachten die alle menselijke begrip te boven gaan. Je moet gedachteloos worden, wil je zover komen, want in onkennis wordt de waarheid gekend. (29)

Onbegrijpelijkheid
Een vraag: Doet de Schrift een uitspraak over hetgeen jij 'Niets' hebt genoemd, dat wil zeggen niet over het niets-zijn, maar over zijn alles te boven gaande onbegrijpelijkheid?
...
Antwoord: Zolang de mens zoiets als 'een eenheid' begrijpt voor zover het met verstandelijke argumenten bewezen kan worden, moet hij nog dieper doordringen. Het Niets kan uit zichzelf niet dieper, alleen ons begrip kan er dieper in doordringen, dat wil zeggen, wanneer wij zonder voorgevormde beelden en voorstellingen die er kunnen zijn, gaan begrijpen wat alle voorstellingen en beelden begripsmatig te boven gaat. En daarover kan men niet spreken, want gesproken worden, meen ik, kan alleen over iets wat men met verstandelijke argumenten kan bewijzen. Wat er nu ook over gesproken wordt, toch wordt van het Niets in geen enkel opzicht bewezen wat het is, hoeveel leermeesters en boeken er ook zijn. (30)

Evenmin als wij
Een vraag: Wat wil dat zeggen, dat, wanneer het voortbrengende Niets, dat men God noemt, in zichzelf komt, de mens geen onderscheid tussen zichzelf en hem kent?
   Antwoord: Zolang dat Niets zoiets in ons bewerkstelligt, is het vanuit ons gezichtspunt niet in zichzelf. Wanneer het echter vanuit ons gezichtspunt in zichzelf komt, weet het vanuit ons gezichtpunt daarvan niets, evenmin als wij. (31)

Alleen daar
De ziel blijft altijd schepsel, maar in het Niets, wanneer zij zichzelf daar heeft verloren, wordt totaal niet gedacht hoe zij schepsel is of niet, en of zij schepsel is of niet, en of zij zich verenigd heeft of niet. Maar waar het denkvermogen nog aanwezig is, daar wordt dat nog beseft, en dat raakt geen mens kwijt. (33)

Daar heeft men geen weet
Een vraag: Bezit zo'n mens nog het beste?
Antwoord: Ja, in die zin dat hem hetgeen hij had niet wordt ontnomen en hem wel iets anders, iets beters gegeven wordt. Hij zal wat hij had beter en duidelijker begrijpen en niet kwijtraken. Maar met dat alles komt hij nog niet daar waarover gesproken is na het ontstaan daaruit. Wil hij daar komen, dan moet hij in de oergrond zijn, die verborgen ligt in het voornoemde Niets. Daar heeft men geen weet van het Niets, daar is niets, daar is ook geen daar. Elke uitspraak erover is onzin. Desondanks is de mens aldus zijn eigen Niets, waarin hij alles behoudt, zoals zoëven is gezegd. (34)

Volkomen stil
De leermeesters zeggen, dat de zaligheid van de ziel in de eerste plaats gelegen is in de onverhulde aanschouwing van God, waarin zij haar hele wezen en leven en al wat zij is, voorzover zij zalig is, put uit de oergrond van dat Niets, terwijl zij, bij dat aankijken om zo te zeggen, helemaal niets weet van weten, noch van liefde of iets. Zij wordt enkel volkomen stil in het Niets en weet niets dan het Zijn dat God of het Niets is. Wanneer zij echter weet en onderkent dat zij 'het niets' weet, aanschouwt en onderkent, heeft zij dat eerste beginsel verlaten en reflecteert zij het in haar denken volgens de natuurlijke ordening. En omdat die wederopneming door dezelfde aderen gedrongen is, kun je begrijpen hoe het in de oergrond is. (34)

Van alle beelden ontbeeld
Wanneer men het geschapene op zichzelf kent, dan heet en is dat een 'avondinzicht', want zo aanschouwt men de schepping zonder enig onderscheid, van alle beelden ontbeeld en ontdaan van alle gelijkenis in het ene, dat God zelf in zichzelf is. (34)

Zelfverlies
Een vraag: Hoe gaat verliezen in z'n werk wanneer de mens zich in God verliest?
Antwoord: Als je goed naar me geluisterd had, dan was het je eigenlijk al wel duidelijk geworden. Want als de mens aan zichzelf ontnomen wordt zo dat hij van zichzelf noch van iets anders enig weet heeft en volkomen stil is geworden in de oergrond van het eeuwige Niets, dan heeft hij zichzelf op de juiste wijze verloren. (38)

Het naamloos wilde
Op een stralende zondag zat hij eens in zichzelf gekeerd en diep in gedachten, en in de stilte van zijn gemoed zag hij voor zijn geestesoog een gestalte die goed uit zijn woorden kon komen maar in zijn gedrag ongeciviliseerd was en op het overdrevene af blakend van welstand.
   Hij begon tegen die gestalte: Waar kom je vandaan?
   Die zei: Ik kwam nergens vandaan.
   Hij zei: Vertel me, wat ben je?
   Het antwoord: Ik ben niets.
   Hij zei: Wat wil je?
   Het antwoord: Ik wil niets.
   Toen zei hij: Dat is wonderbaarlijk. Zeg me hoe je heet.
   Het antwoord: Ik ben het naamloos wilde.
   De leerling zei: Dat zal wel dat je zo heet, want je woorden en antwoorden zijn nogal wild. Op een vraag moet je me antwoord geven: Wat beschouw je als jouw bestemming?
   Hij zei: Ongebonden vrijheid.

Een ongebonden vrijheid
Het wilde zei: Wat noem je ordelijk en wat ordeloos?
   De leerling zei: Ordelijk noem ik het wanneer niets van wat bij een zaak hoort, uiterlijk zowel als innerlijk, bij de uitvoering ervan buiten beschouwing en achterwege blijft. Onordelijk noem ik het wanneer wel iets van het genoemde achterwege blijft.
   Het wilde zei: Een ongebonden vrijheid moet dat allemaal tegengaan en uitbannen.
   De leerling zei: Die achteloosheid gaat tegen elke waarheid in en is identiek met de valse, ongebonden vrijheid, want zij is tegen de orde die het eeuwige Niets in zijn vruchtbaarheid aan alle dingen heeft meegegeven.
   Het wilde zei: De mens, die in zijn eeuwig Niets teniet is gegaan, weet van onderscheid niets. (42)

Zijn doen is zijn laten
Een vraag: Brengt een onthecht mens zijn tijd in ledigheid door, of wat doet hij eigenlijk?
Antwoord: Van een onthecht mens is zijn doen zijn laten en zijn werk zijn ledigheid, want doende blijft hij in ruste en in zijn werk blijft hij vrij. (48)

Menen en geloven
Een vraag: Is zo iemand tot een volledige kennis van de waarheid gekomen of blijft er voor hem nog mening en geloof over?
Antwoord: Omdat de mens zichzelf blijft, blijft hem ook het menen en geloven. Maar wanneer hij aan zichzelf is ontvallen in dat wat is, is daar een weten van de gehele waarheid, want dat weten is de waarheid, en hij heeft geen weet meer van zichzelf. En hiermee moge genoeg zijn gezegd. Want met vragen komt men niet zo ver, maar met de juiste onthechting komt men tot die verborgen waarheid. (49)

---

Sjestov, Lev

Uit Kloppen waar geen poort is, Ton Lathouwers, 2007:

Vergeet alles
Als jouw ogen levend zijn en je ogen open, ruim dan alle 'instrumenten' en 'apparaten' op. Vergeet alle methoden en vertrouw geheel en al op jezelf. Wat is er mis mee geen 'algemene oordelen' of 'waarheden' meer te hebben? [...] Je zult leren niet langer te kijken met de ogen van iedereen, maar te zien als niemand anders ziet. (88)

Alleen als je de weg kwijtraakt
Wat is de weg die daarheen leidt? Als je Don Quixote, Theresia van Avila, ja zelfs als je Orpheus navolgt, zul je nooit ergens geraken. Als je dan ergens uitkomt, is het niet daar, waar jouw gidsen te vinden zijn. Alleen als jij de weg kwijtraakt en als de weg jou kwijtraakt, ja, dan. (94)

Afgrond
Probeer je maar eens te verdiepen in de ziel van een ander. Je zult niets anders zien dan een uitgestrekte, lege zwarte afgrond. Het enige wat met je gebeurt is, dat je als beloning voor al je moeite door duizeling wordt bevangen. Maar wellicht wordt er precies in die duistere afgrond wel iets gevonden wat voorbij gaat aan die duizeling. Daarvoor is het niet zozeer nodig nieuwe methoden uit te vinden, als wel te leren zonder angst in die diepten te kijken die voor het ongeoefende oog bodemloos lijken. (94)

Ontsnappen
Zelfs de 'waarheid', hoe zuiver en eenvoudig dit woord ook mag klinken, doet me niets meer. We moeten een weg vinden om te ontsnappen aan de macht van welke waarheid dan ook. (95)

Vloeibaar
Daarvoor is nodig het skelet van zijn eigen ziel te laten vermorzelen, datgene wat we beschouwen als de basis van ons bestaan te laten breken. Al die kant-en-klare zekerheden en al die pasklare definities en begrippen, waarin wij gewend zijn de zogenaamde eeuwige waarheden te zien. We moeten ervaren dat alles in ons vloeibaar geworden is. (95)

Oerbegin
De mens die zich weet te bevrijden uit de nachtmerrie van de buiten hem staande ideeën komt tot zoiets ongewoons en zoiets nieuws, dat het hem moet voorkomen dat hij buiten het gebied van de werkelijkheid is gekomen en genaderd is tot het eeuwige niet-zijn van het oerbegin. (96)

---

Tauler, Johannes

uit In de Afgrond van Zijn Oorsprong, Johannes Tauler, vertaald door C.O. Jellema, Historische Uitgeverij, Groningen 2004:

Een uitgang uit onszelf
Want wil er een uitgang uit onszelf gebeuren, ja, een overgang boven onszelf uit, dan moeten wij elk op onszelf gericht willen, verlangen en handelen opgeven, opdat het enige wat overblijft een zuiver bedoelen van God is, en niet eens en op geen enkele manier om de Zijne te zijn of te worden of om Hem te winnen, maar alleen om in de hoogste nabijheid te zijn en Hem plaatst te bieden, zodat Hij Zijn werk kan doen en Zijn geboorte in jou kan verkrijgen en daarin niet door jou wordt gehinderd. (61)

Vrij, leeg en loos
Want als twee een moeten worden, moet het ene zich passief opstellen en het andere actief. Wil mijn oog op de wand voorstellingen zien of wat dan ook, dan moet het zelf voorstellingsloos zijn; want zou het in zichzelf enige gekleurde voorstelling bezitten, dan zou het nooit een kleur kunnen onderscheiden; of als het oor een geluid zou bezitten, zou het nooit een ander geluid horen. Wanneer iets ontvankelijk wil zijn, moet het vrij, leeg en loos zijn. Daarover zei de heilige Augustinus: 'Giet uit, opdat je gevuld kunt worden; treedt uit, opdat je kunt ingaan.' (61)

Ga helemaal uit
Maar het is zeker: wil jij spreken, dan moet Hij zwijgen. Men kan dat Woord niet beter dienen dan door te zwijgen en te luisteren. Ga jij nu helemaal uit, dan komt Hij zonder twijfel helemaal binnen, evenveel binnen als jij uit, niet meer en niet minder. (62)

Toen het midden zwijgen werd
Daarover zullen we komende zondag bij het begin van de mis zingen 'Dum medium silentium fieret, toen het midden zwijgen werd en alle dingen in het hoogste zwijgend waren en de nacht haar loop had volbracht, Heer, toen kwam Uw almachtige Woord vanaf de koninklijke troon', dat was het eeuwige Woord uit het Vaderlijke hart. In dit zwijgende midden, waarin alle dingen in het hoogste zwijgen zijn en een ware silentium heerst, daar krijg je in waarheid dit Woord te horen. Wil God spreken, dan moet jij zwijgen. Wil God ingaan, dan moeten alle dingen uitgaan. (64)

Ondersteboven gekeerd
Dit huis moet de mens binnengaan en zich zo onttrekken aan al het zintuiglijke en zinnelijke en aan alles wat de zintuigen aandragen en naar binnen brengen aan beelden en vormen, en aan alles wat de fantasie en het voorstellingsvermogen en het zintuiglijke waarnemingsvermogen ooit naar binnen brachten op hun manier, ja, ook boven de voorstellingen uit die het intellect zich vormt en de werking daarvan, zoals het intellect functioneert en invloed heeft. Wanneer de mens in dit huis komt en God daar zoekt, dan wordt dit huis ondersteboven gekeerd, en dan zoekt God hem en keert dit huis grondig gelijk iemand die iets zoekt: die gooit het ene hierheen en het andere daarheen, tot hij vindt wat hij zoekt. Zo gebeurt het met die mens: als hij in dat huis komt en God heeft gezocht in die innerlijkste grond, dan komt God en zoekt die mens en keert het huis grondig. (98)

Nimmer bezeten
Dat 'binnengaan' betekent niet dat men soms naar binnen gaat en vervolgens weer naar buiten om met de schepselen van doen te hebben. Het ondersteboven keren van dat huis en het zoeken van God, die de mens daarin zoekt, betekent dat al die verschillende opvattingen en tegenstrijdige meningen omtrent God, zoals die de mens hier worden voorgehouden, hem allemaal volkomen ontnomen worden zodra hij in die innerlijke grond komt, in dat huis, en dat alles zo ondersteboven wordt gekeerd als had hij het nooit en te nimmer bezeten. En weer en weer worden al die zienswijzen, die lichten, al hetgeen waarin iets wordt gegeven en geopenbaard of zich ooit voordeed, in dit zoeken volkomen ondersteboven gekeerd. (99)

Boven de natuur uit vliegen
En als het mogelijk zou zijn dat de natuur het verdroeg dat die omkering dag en nacht zeven maal zeventig keer zou plaats vinden, dat een mens dat zou verdragen en zich daaraan kon overgeven, dan zou dat nuttiger voor hem zijn dan alles wat hij ooit heeft begrepen of wat hem gegeven werd. In deze ommekeer wordt de mens, mits hij zich daaraan zou kunnen overgeven, onuitsprekelijk ver gebracht, veel verder dan in alle werken en levensvormen en doelstellingen die ooit bedacht of ooit gevonden werden. Ja, zij die werkelijk daarin terechtkomen worden de beminnenswaardigste mensen, en het wordt hun zo licht dat, als ze dat willen, ze op ieder moment inkeren en boven de natuur uit vliegen. (99)

Geslecht en onthecht
Die natuur is in veel mensen iets kleverigs en wil altijd wat hebben waaraan ze zich kan vasthechten en wat haar houvast is. En veel mensen kunnen niet loslaten en zijn plakkerig. Ze zijn te vergelijken met een te maken dorsvloer waarop gedorst moet worden: die zit zo vol stenen en is zo hobbelig, dat je een sterke, harde bezem moet pakken en er flink en stevig over heen moet vegen totdat hij geslecht en glad wordt. Maar bij een vlakke dorsvloer hoef je er alleen maar met een vederborstel over heen te gaan. Zo zijn nogal wat mensen hobbelig en niet tot loslaten in staat: daar moet God overeen vegen met een sterke, harde bezem van allerlei verzoeking en lijden om hun te leren zichzelf los te laten. Maar met beminnenswaardige mensen, die geslecht en onthecht zijn, gaat dat als vanzelf, en zo werden zij als beminnenswaardig geboren, en ontzonken en ontvielen aan alles waaraan de natuur zich zou kunnen vastklampen, en drongen ze voor zich door tot in de grond, helemaal zonder aan iets te blijven hangen of iets vast te houden, en zo blijven ze arm en bloot in ware gelatenheid. (100)

Jezelf verlaten
Och kinderen, wie zo'n ommekeer in zichzelf zou toelaten, het zou ver uitgaan boven alle doelstellingen en alle werken en levenswijzen van de hele wereld, die uiterlijk en zinnelijk werkt. Dat bevestigde onze Heer toen Hij zei: 'Wie tot Mij wil komen verlate zichzelf en kome tot Mij.' Zo moet de mens zichzelf verlaten in alles wat hem bij de ware voortgang hindert. (100)

In bezit of in ontbering
Komen nu de mensen die zichzelf niet kunnen loslaten in grote verzoeking en worden ze met de sterke, harde bezem geveegd, dan denken ze dat alles verloren is, en ze raken in grote, hevige bekoring, vertwijfeling en in gruwelijke angst. Ze zeggen: 'Nee, Heer, alles is verloren. Ik ben beroofd van alle licht, van alle genade.' Zou je een goed geslecht, gelaten mens zijn, dan zou het je nooit beter kunnen gaan, noch beter voor je kunnen worden, dan zoals de Heer je zou willen zoeken; dat zou genoeg voor je zijn, daarin zou je waarlijk vrede hebben. Wilde Hij blind, wilde Hij duister, wilde Hij koud, wilde Hij warm, wilde Hij arm of op welke wijze Hem dat ook maar beviel, in bezit of in ontbering: in alles waarin Hij jou zou zoeken liet je je vinden. (101)

Ontworden
Wanneer dit schip zo de hoogte en de diepte in komt dan verzinkt het met het net, en alles met elkaar breekt. Dat is heel goed dat zijn eigenheid gebroken en gescheurd wordt, want wil een ding worden wat het niet is, dan moet het wat het is ontworden. (113)

Ontbloot als het niets
Hier gaan op een bepaalde manier lichaam en ziel beide ten onder in de diepe zee, en ze verliezen hun natuurlijke werkzaamheid en de natuurlijke uitoefening van hun eigen krachten en ze hebben bij dat verzinken in die grondeloze zee woord noch begrip. Dan doet de mens zoals de heilige Petrus deed: hij viel hier voor onze Heer neer en sprak een onzinnig woord: 'Heer, ga uit van mij, want ik ben een zondig mens.' Woord en begrip zijn de mens ontvallen. Dat is een ding. Het tweede is dat de mens hierbij zozeer valt in zijn grondeloze niets en zo helemaal klein wordt en zo helemaal niets, dat hij aan alles ontvalt wat hij ooit van God ontving, en werpt dat allemaal louter terug in God, van wie het ook is, alsof hij het nooit verkregen had en hij wordt daarmee niets en even ontbloot van alles als het niets is, alsof hij nooit iets bezat, en daar verzinkt het geschapen niets in het ongeschapen niets en dat is niet iets wat men kan begrijpen of verwoorden. (113)

Abyssus abyssum invocat
Hier wordt het woord waar dat de profeet sprak in het boek de Psalmen: 'abyssus abyssum invocat, de afgrond leidt de afgrond binnen.' De afgrond die geschapen is leidt de ongeschapen afgrond in zich binnen, en die twee afgronden worden een enige één, een louter goddelijk zijn, en daar heeft de geest zich verloren in Gods geest, in de grondeloze zee is hij verdronken. (114)

Niets
Onze Heer zei: 'Een ding is noodzakelijk.' Wat is nu dat ene, dat zo noodzakelijk is? Dat ene is, dat je je eigen nietigheid onderkent, dat wat je bent en wie je bent van jezelf, dat dat niets is. ... Mensenlief, laat varen alles wat ik en alle leraren ooit hebben onderwezen: alle geestelijke inspanning en bespiegeling en verheven contemplatie, en leer alleen dit ene, opdat jullie dat ten deel valt: dan hebben jullie goed gewerkt. ... Werkelijk waar, als je alleen maar dat zou bereiken, dan had je alles bereikt, niet een deel, maar alles. Nu zijn er nogal wat mensen die over hun niets-zijn heel verstandig kunnen praten en heel deemoedig, alsof zij die edele deugd echt wezenlijk bezitten, toch zijn ook zij in hun grond groter dan de dom is. Ze willen hun grootheid echter tonen; terwijl ze hun medemensen bedriegen, bedriegen ze het meest zichzelf, want ze zullen absoluut in hun bedrog blijven steken. Kindlief, als je meent dat bepaalde handelingen of gedragingen die je verricht of beoefent ook maar enige waarde hebben, dan zou het veel beter voor je zijn dat je niets deed en inkeerde tot je loutere niets, je ondeugdelijkheid, je onvermogen, dan dat je helemaal opging in innerlijke of uiterlijke activiteit en daarbij jouw niets vergeet. (120)

De uiterlijke mens
Zie eens wat je bent: waaruit ben je ontstaan? Uit smerige, bederfelijke, kwalijke, onreine materie, die in zichzelf en voor alle mensen weerzinwekkend en walgelijk is. En wat ben je nu geworden? Een onsmakelijke zak vol bocht. En er is geen reine, fijne spijs of drank die, al gaat die nog zo mooi en rein bij je binnen, of hij wordt een smerige, vies smakende onreinheid in je. En niemand heeft een ander zo lief, ook al heeft hij daarvoor zijn eeuwig leven op het spel gezet of een eeuwig hellevuur aangedurfd, dat hij, als die ander sterft, hem bij zich zou willen houden: hij wijkt van hem weg als van een rottende hond. (121)

Verzink
En kijk, veel gebreken, innerlijk zowel als uiterlijk, heeft God jou opgelegd. Leer dat goed te zien, het is het enige wat noodzakelijk is. Met de juiste houding. God legt je dat alles op voor jouw bestwil, opdat je daardoor in jouw niets terechtkomt, en dat is vermoedelijk veel beter voor je, dan dat je je met zogenaamd belangrijke zaken bezighoudt. Er zullen mensen bij je aankomen met dreigende gebaren en bezwerende woorden en vervolgens de grote intellectuelen met de gewiekste, zwaarwegendste, verhevenste woorden, alsof ze de apostelen in eigen persoon zijn. Menslief, verzink, verzink in je grond, in je niets, en laat de toren met zijn transen over jou heen instorten! Laat alle duivels die in de hel zijn over je heen komen! Hemel en aarde met alle schepselen, het zal jou alles wonderbaarlijk dienen. Verzink echt, jij: jou wordt het allerbeste alles. (123)

Enkel langs de weg van het niets
Zo komen er vaak mensen aanzetten die het hebben over grote, begrippelijke, bovenzinnelijke, boventijdruimtelijke dingen, helemaal alsof ze boven de hemelen uit zijn gevlogen, en toch deden ze nooit ook maar een stap buiten zichzelf door hun eigen niets te onderkennen. Ze mogen dan wel gekomen zijn tot de waarheid van het verstand, maar tot de levende waarheid, daar waar de waarheid waarheid is, komt niemand dan enkel langs de weg van zijn niets. (125)

Deemoed
Het zou fout zijn als de mens iets in zichzelf voor deemoed hield. Daarover zei onze Heer: 'Als jullie niet worden als dit kind, kunnen jullie het koninkrijk der hemelen niet binnengaan.' Daarom moeten we niets van wat we doen voor iets houden.

Abyssus abyssum invocat
Deze waarachtige zelfverkleining verzinkt in de goddelijke, innerlijke afgrond. Daar verlies je je helemaal in echte, ware zelfverlorenheid. 'Abyssus abyssum invocat, de afgrond leidt de afgrond binnen.' De geschapen afgrond leidt vanwege zijn diepte de ongeschapen afgrond in. Zijn diepte en zijn onderkende niets trekken de ongeschapen open afgrond in zich binnen, en daar vloeit de ene afgrond in de andere afgrond en wordt daar een enig een, een niets in het andere niets. (126)

Daar lost de geest helemaal op
Dat is het niets waarover de heilige Dionysius zei dat God niets is van alles wat men kan benoemen of begrijpen of verstaan: daar lost de geest helemaal op. In dat niets zou God de geest helemaal tot niets willen maken, en zou die daarin helemaal tot niets kunnen worden, dan zou dat zijn uit liefde voor dat ene iets waarmee hij versmolten is, want hij weet niets, bemint niets en proeft niets dan die eenheid. (126)

Gehuld in duisternis
Kinderen, in die vernieuwing en inkeer wiekt de geest steeds boven zichzelf uit, hoger dan ooit een adelaar opvloog in de richting van de liefelijke zon of het vuur opsteeg naar de hemel: zo wiekt de geest op naar de goddelijke duisternis, zoals Job zei: 'Zo is voor de mens de weg verborgen en is gehuld in duisternis'; op naar de duisternis van de onbekendheid van God, daar waar Hij is boven alles wat men Hem kan toeschrijven, daar waar Hij naamloos, vormloos, beeldloos is boven alle zijnswijzen en boven al het zijn uit. (136)

Voorbij alle licht
Dat is, kinderen, het wezen van werkelijke inkeer. Daartoe is in het bijzonder de stilte van de nacht nuttig en bevorderlijk. Dus als de mens goed geslapen heeft voor de metten, dan moet hij zich aan al zijn zinnelijke en zintuiglijke krachten onttrekken, en zich na de metten met al zijn krachten aan alle beelden en vormen laten ontzinken en boven al zijn krachten uit opwieken en, klein mens als hij is, mag hij er niet aan denken dat hij de edele duisternis nadert, waarover een heilige schrijft: 'God is een duisternis voorbij alle licht', maar in die duisternis van Zijn onbekendheid late de mens zich eenvoudigweg in God los zonder te vragen, zonder iets te verlangen, toegenegen en in liefde; en werp in de onbekende God alle dingen, ook je gebreken en je zonden en al je voornemens, alles in werkelijke liefde; werp het allemaal in de duistere, onbekende, goddelijke wil. (136)

Laat maar
Want de diep deemoedige mens verzinkt des te dieper in zijn grond, hoe meer hij zijn eer onderkent, want die telt voor hem niet. De groei van zo'n mens wordt grotendeels veroorzaakt door lijden. Want onze Heer stelt hem op de proef, en dat doen ook allen die bij hem zijn, en in een kloostergemeenschap, waar misschien een of twee van zulke mensen zijn, stellen de anderen die op de proef met streng optreden en harde woorden als hamerslagen.
   Vroeger martelden de heidenen en de joden de heiligen, en nu, kindlief, zullen diegenen jou martelen die heel heilig schijnen te zijn en in hoog aanzien staan en veel meer presteren dan jij. Och, dat gaat door merg en been. Want die zeggen dat jij op de verkeerde weg bent, en ze hebben veel gezien en de grote predikers gehoord en weten waar ze het over hebben. Och, dan weet je niet wat te beginnen of waartoe je je moet wenden.
   Welnu, verdraag het geduldig en laat maar en buig je en zwijg stil en zeg inwendig: 'Lieve Heer, U weet wel dat mij niets anders voor ogen staat dan U.' Zoals zij het in hun hoofd hebben, zo willen ze dat elk lid van de kloosterorde denkt en is, precies zo en niet anders, en dat kan niet. Elkeen moet z'n eigen wijze hebben, en zoals hij geroepen is, zo moet hij komen. (139)

Als de wind
De wind is heel snel en behendig: je weet niet vanwaar hij komt en waar hij heen wil. Deze wind is de allerinnerlijkste mens, de verborgen, hoogste mens, naar Gods beeld en godsvormig. Die gaat ver boven alle begrip uit en boven alles wat we met ons werkende verstand kunnen bedenken. Het rijst boven al onze zinnen uit. Deze innerlijke mens vliegt terug in zijn oorsprong, in zijn ongeschapenheid, en wordt daar een licht in het licht. (155)

---

Thomas-evangelie

Uit Het Evangelie van Thomas, Erik van Ruysbeek, Marcel Messing, Ankh-Hermes, 1990. De integrale tekst vind je op mijn pagina Evangelie van Thomas.

In verwondering opgaan
Jezus heeft gezegd:
Dat hij die zoekt niet ophoude met zoeken
tot hij gevonden heeft
en als hij gevonden zal hebben
zal hij verbijsterd zijn
en verbijsterd zijnde
zal hij in verwondering opgaan
(uit logion 2, p72)

Wonder boven wonder
Jezus heeft gezegd:
Als het vlees ontstaan is wegens de geest
is het een wonder,
maar als de geest onstaan is wegens het lichaam
is het wonder boven wonder.
Maar ik, ik verwonder mij over het volgende:
hoe deze grote rijkdom
in deze armoede heeft gewoond.
(logion 29, p96)

Omverwerpen
Jezus heeft gezegd:
Ik zal dit huis omverwerpen
en niemand zal het weer kunnen opbouwen.
(logion 71, p132)

Niemand in de put
Hij heeft gezegd:
Meester, velen staan rond de put
maar niemand in de put.
(logion 74, p134)

Oprollen
Jezus heeft gezegd:
De hemelen zullen zich voor uw ogen oprollen
evenals de aarde
(uit logion 111, p162)

---

Vandekerckhove, Bieke

Uit De smaak van stilte, Bieke Vandekerckhove, Uitgeverij Ten Have, Kampen 2010:

Alles of niets
En misschien is ons leven wel zoals in die verhaaltjes. Want de dieren van Toon Tellegen weten niets. Als je onder weten tenminste verstaat: 'een sluitende verklaring hebben voor de dingen'. Ze proberen maar wat. Ze hebben lol. Ze vergissen zich deerlijk. Ze zijn een stelletje ongeregeld. En toch eindigt en begint Tellegen hun verhaal met 'Misschien wisten zij alles.' De dieren van Toon Tellegen durven het: springen en vallen, de afgrond in, het onbekende tegemoet. (18)

Ondoorgrondelijke nacht
In het begin en lange tijd was ik sprakeloos! Ik wist niets meer. Het was alleen nog maar angstwekkend en dodelijk leeg en stil in mijn hoofd. Ik stelde verbouwereerd vast dat de vertrouwde kaders, die mijn leven tot dan toe zin en richting hadden gegeven, aan diggelen lagen. Natuurlijk heb ik geprobeerd om al mijn ideeën weer overeind te krijgen, maar het lukte niet meer. Ze hadden geen benen meer om op te staan. Ze waren uiteengevallen in niet te lijmen brokken. Het leven kent blijkbaar stormen die al onze menselijke overtuigingen onherroepelijk doen breken. Zekerheden raken ontwricht. Niets biedt nog houvast. Het bestaan wordt onbegrijpelijk en onherbergzaam. Er is enkel nog ondoorgrondelijke nacht. En dat niet voor eventjes, maar voorgoed. (23)

Een niet-weten
Toch is zo'n storm niet alleen verwoestend! Het laat een puinhoop achter, en daarmee verder moeten, is verschrikkelijk. Maar in die puinhoop kiemde ook iets nieuws, namelijk een niet-weten. Niet als een doods en leeg besef, maar vol leven, springlevend zelfs! Niet-weten dat zo gaat fascineren dat geen enkel weten ooit nog kan verzadigen. De nacht kan veel verbergen... ons wezen, onze wortels. Maar één ding kan hij niet verbergen: de vonk die woont in ons binnenste. Een vonk die ontvlamt in niet-weten, en die - soms - brandt, ondanks de nacht. (24)

Geen antwoord
Sylvie Germain, een tijdgenote, heeft over dit punt een indrukwekkende tekst geschreven in haar boekje Les échos du silence. Oog in oog met de wreedheden van de vorige eeuw, weet ze zich geen raad meer met de christelijke beelden waarin ze is opgegroeid. Ze houden geen steek. Ze kan er niets mee. Ze kan er alleen nog tegen schoppen. Ze raakt er met haar verstand niet meer aan uit. En toch vervalt ze niet in nihilisme. Nee, ze houdt de zin én onzin van het leven in een enorme, haast onmenselijke spanningsboog samen. Ze verliest de onzin geen seconde uit het oog, maar laat ook de zin van het leven niet los. Ze doet iets wonderlijks: ze gaat midden in de pijnlijke stilte van het 'geen antwoord hebben' staan, en spoort aan om daar, vanuit dit nergens, verkleumd van nacht en verlatenheid, een zwerftocht te wagen... op avontuur in het mysterie van de stilte zelf. (28)

Wakers van het niets
Ze schrijft: 'We moeten het risico nemen een weg te nemen die instemt met de stilte, zonder van haar te eisen dat zij zichzelf zou doorbreken, maar ook zonder er met een onherroepelijke leegte een einde aan te stellen. Een weg van zuiver zwerven in de steeds expanderende woestijn van die stilte zelf. En dat terwijl we "ons vlees tussen de tanden nemen", terwijl ons hele wezen uitgestald in onze handpalmen ligt, zoals van de ongelukkige Job. Er bestaan mentale vlakten die zo dor zijn, zo kaalgeschoren, zo desolaat, dat men er maar kan binnengaan als men aanvaardt zijn gedachten "buiten het eigen ik" te plaatsen, en de dijk van de rede te laten doorbreken om zijn geest uit te leveren aan het onbekende, het onvoorziene. Alle rechtvaardigen en heiligen die de ultieme beproeving van de nacht van de leegte van begin tot einde doorstaan hebben, tegen alles in toch staande blijvend in het geloofsvertrouwen, hebben zich op deze manier gedragen: als nomaden van de stilte, van de grond tot de nok ontledigd, als wakers van het niets, van het ondenkbare.' (28)

In de vraag
Ik geloof niet in denkbeelden en theorieën, niet in antwoorden en overtuigingen. Ik geloof alleen in de vraag, het verhaal, de glimlach, de schreeuw en de stilte. (29)

Zen
Ik vergeet nooit mijn eerste zendag in de Harp te Izegem. Geen omhaal van woorden. Geen lange beschouwingen. Alleen een uiterst korte uitleg, waarna ik hartelijk uitgenodigd werd om mee in de stilte te gaan zitten. Het raakte mij dat ik meteen werd overgelaten aan mijn eigen weg. En ook, toen ik er iets over ging lezen, dat zen geen theorie wil zijn, geen filosofie, geen theologie, geen dogmatiek, zelfs geen methode, maar gewoon: rechtstreekse omgang met het Mysterie in een aandachtige aanwezigheid, zonder dat Mysterie te willen grijpen. (29)

Leeg laten
De ontmoeting met de westerse contemplatieve traditie heeft in mij iets ontgrendeld en opengemaakt. Het vuur kon/kan branden. Ik kon weer ademen. Ik kan mijn leven niet uithouden zonder die opening op een ongrijpbare overkant. Maar open wil zeggen open. Ik verdraag niet dat die open ruimte ingevuld wordt. Ze moet leeg blijven, maar wel open... (30)

Ik weet het niet
Jarenlang had ik er geen benul van dat het leven eigenlijk iets is om van te duizelen. Alsof ik enkel in de bovenste vijf centimeter van mijn lichaam leefde. Ik benaderde de werkelijkheid volledig vanuit mijn hoofd. Het leven was voor mij dan ook begrijpelijk en overzichtelijk. Als student verdiepte ik me in filosofie en psychologie. Mijn streefdoel was: de dingen in hun context situeren en een denkkader uitbouwen dat naar mijn gevoel recht deed aan de complexiteit van mens en wereld. Ik was trots op mijn duidelijke maar genuanceerde visie. Het kan mij niet meer bekoren. Het is allemaal voltooid verleden tijd. Nu kan en wil ik alleen nog zeggen: ik weet het niet. (55)

Een nieuwe ochtend
De confrontatie met ziekte en vergankelijkheid maakte het bouwwerk van ideeën, waar ik zorgvuldig aan gewerkt had en waarvan ik dacht dat het stevig in elkaar zat, met de grond gelijk. Het was als een bom die explodeerde. Tot op heden herinner ik mij hoe doods en leeg mijn hele leven er na die explosie bij lag. De ijzige stilte. Het vreselijke gevoel dodelijk verwond te zijn. Het ondraaglijke besef: 'dit komt niet meer goed'. Het gekke is dat ik het na verloop van tijd als een bevrijding ben gaan ervaren. Sterker nog: wat eerst pure verschrikking was, bleek later het meest bevrijdende te zijn. Het ineenstorten van al mijn opvattingen betekende voor mij een ommekeer, ingrijpender dan mijn ziekte. In die mate zelfs dat ik bijna durf te zeggen: gelukkig dat die bom ontploft is. Nooit meer wil ik terug in het keurslijf van begrippen. Wat aanvankelijk duizelingwekkend leeg en doods aanvoelde, bleek later al even duizelingwekkend te sprankelen. Het was alsof er in die ondraaglijke nacht van niets meer weten een nieuwe ochtend doorbrak. Zo stralend en fris dat het de adem beneemt, zij het in niet-weten... (56)

---

Wyk Louw, N.P. van

Op zijn blog wordpress.pittig.com schrijft Peter Pit over de dichter N.P. van Wyk Louw:

Het gedicht ‘In waansin het ek gevra’ van de Zuid Afrikaanse dichter N.P. van Wyk Louw houdt mij nu al een paar jaar bezig. In mijn jeugd heb ik het meerdere malen gelezen, maar het bleef toen niet hangen. Ik was er nog niet aan toe?

Ik ben vorig jaar bezig geweest om honderden Zuid Afrikaanse gedichten in het Nederlands te vertalen of vertalingen te zoeken en toen kwam ik dit gedicht weer tegen. Het sloeg in als een bom! Wat een herkenning van de vragen waar ik mee bezig was (en ben). Alle wetenschappelijke kennis die ik meende te moeten vergaren, alle gedachten en ideeën over God en de wereld die mij vulden, daar wist Van Wyk Louw precies de vinger op te leggen.

De gedichten van deze diepe denker en twijfelaar in het veelal streng gereformeerde (christelijke) Zuid Afrika van zijn tijd zijn nu juweeltjes voor me geworden. Ze verwoorden wat ik ten diepste voel en helpen me om er ook weer woorden voor te vinden. Het onderstaande gedicht doet dat voor mij op magistrale wijze.

Dit is nu mijn weg geworden: niet meer boven God willen staan, in mijn drang om alles te weten en te begrijpen, maar mijn ‘Weten’ kapot scheuren, reizen zonder einde, zoeken zonder te vinden. Want om God te ‘vinden’ – vast te leggen, hem te (be)grijpen, dat is de vloek van God, maar om hem te zoeken, dat is Gods zegen!

Hier volgt het gedicht ‘In waansin het ek gevra’ uit de bundel Alleenspraak (1935) in de vertaling van Adriaan van Dis en Robert Dorsman, uit hun boek: O wye en droewe land: Honderd-en-een gedichten in het Afrikaans, Meulenhoff – Amsterdam, 1998:


In waanzin heb ik gevraagd

Herr du mein Gott, was gehen mich die
Gesetze der Natur und Arithmetik an?

In waanzin heb ik gevraagd, o God,
voor mij de vrede van de ster,
om boven de bergen stil te wonen,
de wereld onder dof en ver.

Ik wilde Uw lichaam zien en grijpen,
ik wilde de zee vangen in mijn net;
ik wilde Uw macht vangen, vangen en binden
met de koperen kettingen van mijn wet.

Dan wilde ik zelf in glorie tronen,
hof houden bij winden en bij sterren;
ik wilde met eeuwig-stille ogen
op U en op Uw knechtschap zien.

vergeef die wilde en dwaze bede —
o God, hoe kon ik wijzer zijn?
Maar, moet Uw vlam mijn voorhoofd kronen,
ik neem de glorie en de angst!

Voor mij niet meer de dwaze rust
van mensen en van dag en jaar,
voor mij de vlammen van Uw wagen,
en ogen die in verten staren.

Voor mij het kruis en de doornenkroon,
de reizen die geen einde hebben,
voor mij het zoeken dat nooit vindt,
voor mij de sterren zonder wet.

O God, voor mij de wilde zin,
de ogen die hun waanzin laten zien,
om wat ondenkbaar is te denken,
en wat onmogelijk is te beginnen.

Ik zal ons Weten aan stukken scheuren
en uitstrooien tussen sterren en maan!
Zal ik met zo’n haveloos kleed
Uw wegen, o God, Uw wegen gaan?

Zo zal ik met een lichaam naakt
de reis door dit wonderleven maken,
met wonderogen in het licht
dat om mij heen van Uw Wonder beeft.

Er is één heerlijkheid: U zien;
er is één rust: U zoeken;
om niet te weten – dat is Uw zegen;
en om te vinden – dat is Uw vloek.

---

Diversen

Uit de Encyclopedie van de mystiek en de mysteriegodsdiensten, John Ferguson, vertaald en bewerkt door Simon Vinkenoog, 1979: