Niet weten wordt zelden openlijk beleden.
Veel vaker is het verstopt.
Een goed bewaard geheim, toegedekt met de mantel der wijsheid.
Alleen herkenbaar voor de goede verstaander.
Je moet het dan tussen de regels door lezen.
Een woordje hier, een zinnetje daar.
Alsof het eigenlijk een schande is om niet te weten.
Maar dat is het helemaal niet.
Integendeel.
Niet weten is de rode draad van ons bestaan.
De grootste gemene deler van ons gedachtegoed.
Ouder dan de weg naar Rome, actueler dan het laatste nieuws.

---

Vrijgeprepareerd

Om het beter voor het voetlicht te kunnen brengen, heb ik het niet weten uit de tradities gelicht.
Vrijgeprepareerd van religie, mythologie, kosmologie, metafysica, moraal, ideaal en couleur locale.
Ontdaan van lofspraak, grootspraak, kromspraak en kwaakspraak.
Waar het zo'n beetje op neerkomt?
Met je mond vol tanden staan.
Daar komt het zo'n beetje op neer.

---

Geen antwoorden

Niet weten betekent: geen antwoorden hebben op de grote levensvragen.
Ook niet - laat ik er maar geen doekjes om winden - op de kleine.
Zelfs niet - dan hebben we het ergste meteen maar gehad - op de allerkleinste.
Niet weten betekent: geen antwoorden hebben.
Het betekent niet dat er geen antwoorden zijn;
dat zou nog steeds een antwoord zijn.

---

Verlichting

Verlichting is: niet weten.
Niet alleen weet je niet wie of wat je bent,
je weet niet eens dát je bent.
Niet alleen weet je niet wát de wereld is,
je weet niet eens óf de wereld is.
Niet alleen weet je niet hoe je moet leven,
je weet niet eens of dat een probleem is.
Niet alleen weet je dit alles niet,
je weet niet eens of je het niet weet,
laat staan wat je ervan moet vinden.

Verlichting is: niets weten.
Zelfs niet wat verlichting is.

---

Verduistering

Gek eigenlijk om niet weten verlichting te noemen.
't Is meer een soort verduistering.
Een eclips van het weten.
Geen hand voor ogen zien.
Volledig in het duister tasten.
De verlichte is een dummy.
Iemand die het allemaal niet meer weet.

Tenminste, volgens mij.
Maar wie ben ik.
En wat weet ik ervan.

---

Blindelings

De meeste mensen nemen zonder meer aan dat hun gedachten* waar zijn.
Ze geloven erin.
Blindelings.
Ze laten zich er volledig door leiden.


Maar zijn gedachten eigenlijk wel waar?

Als je probeert te bewijzen dat een gedachte waar is, doen zich...
nieuwe gedachten voor.
Die op hun beurt bewezen moeten worden.
Enzovoort.
Zonder eind.
Het zingt maar rond!

Gedachten hebben geen wortels.
Geen grond om in te wortelen.
Gedachten zijn grondeloos.

Gedachten bewijzen met andere gedachten is net zoiets als jezelf aan je haren uit een moeras trekken;


dat kon alleen de Baron van Münchhausen.

---

* gedachten in de zin van bewustzijnsinhouden, met inbegrip van waarnemingen, gevoelens, gemoedstoestanden, verlangens; oordelen, herinneringen, plannen, verwachtingen, ideeën, wanen, dromen, visioenen, enzovoort

---

Gekluisterd

Stel dat je letterlijk aan de buis gekluisterd bent.
Dat je alleen maar televisie kunt kijken.
Dat alles wat je weet dáárvandaan komt.
Ook alles wat je weet van de relatie tussen televisie en werkelijkheid.

• soms zeggen ze dat televisie een afspiegeling is van de werkelijkheid
• soms zeggen ze dat de werkelijkheid heel anders is
• soms zeggen ze dat de werkelijkheid onkenbaar is
• soms zeggen ze dat televisie de enige werkelijkheid is

Ze zeggen van alles en nog wat
maar als je nou alleen maar televisie kunt kijken
hoe moet je dan weten wat waar is?


Zo is het ook met denken.
De televisie kun je vergelijken met je bewustzijn.
De uitzendingen met je gedachten.

• soms denk je dat gedachten een afspiegeling zijn van de werkelijkheid
• soms denk je dat de werkelijkheid heel anders is
• soms denk je dat de werkelijkheid onkenbaar is
• soms denk je dat gedachten de enige werkelijkheid zijn

Je denkt van alles en nog wat
maar als je nou alleen maar kunt denken
hoe moet je dan weten wat waar is?

---

Het regressie-argument

Steeds wanneer de betrouwbaarheid van mijn kennis in het geding is doen zich vicieuze cirkels en regressies voor:

• om een gedachte te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op andere gedachten die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om een filosofische stelling of wiskundig theorema te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op eerdere stellingen en theorema's die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om een wetenschappelijke wet of theorie te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op algemenere wetten en theorieën die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om een gebeurtenis te verklaren moet ik mij beroepen op oorzaken die op hun beurt verklaring behoeven
• om een daad of handeling te verklaren moet ik mij beroepen op redenen en motieven die op hun beurt verklaring behoeven
• om een algemeenheid¹ te verklaren moet ik mij beroepen op doelen en functies die op hun beurt verklaring behoeven

• om een opvatting of overtuiging te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op fundamentelere opvattingen en overtuigingen die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om een geloof of ongeloof te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op een dieper geloof of ongeloof dat op zijn beurt rechtvaardiging behoeft
  
• om een norm, waarde of ideaal te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op algemenere normen, waarden en idealen die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om een motto of principe te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op hogere motto's en principes die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
  
• om een voorschrift of verbod te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op algemenere voorschriften en verboden die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
  

• om een begrip te rechtvaardigen moet ik het definiëren in termen die op hun beurt definitie behoeven
• om een redenering te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op een logica² die op zijn beurt rechtvaardiging behoeft
• om een hypothese te toetsen moet ik mij beroepen op een toetsingscriterium³  dat op zijn beurt toetsing behoeft
• om een autoriteit⁴ te rechtvaardigen moet ik mij beroepen op hogere autoriteiten die op hun beurt rechtvaardiging behoeven
• om het gebruik van natuurlijke taal voor het uitdrukken van kennis te rechtvaardigen moet ik gebruik maken van natuurlijke taal
• om het gebruik van symbolische taal voor het uitdrukken van kennis te rechtvaardigen moet ik mij gebruik maken van een hogere symbolentaal of natuurlijke taal
• om mijn kenvermogen⁵ te rechtvaardigen moet ik gebruik maken van datzelfde kenvermogen

• ...
  

---

1. "de wereld", "het leven", "de mens", "het denken", "een organisatie", "een organisme", "een orgaan", "een organel" enzovoort, om nog maar te zwijgen over "een doel", "een functie" en "een verklaring"

2. tweewaardig, driewaardig, meerwaardig, discreet, fuzzy, intuïtionistisch, modaal, dialogisch enzovoort

3. verifieerbaarheid, falsifieerbaarheid, meetbaarheid, nut, consistentie, coherentie, consensus enzovoort

4. staat, kerk, bijbel, god, ratio, gezond verstand, empirie, wetenschap, opleiding, ervaring, hoofd, hart, buik, onderbuik, gevoel, intuïtie, instinct enzovoort

5. verstand, geheugen, zintuigen enzovoort

---

Rare dingetjes

Zoeken naar

• elementaire gedachten
• grondbegrippen
  
• archetypen
• vaststaande feiten
  
• fundamentele stellingen
• eeuwige wetten
• absolute waarden
• universele rechten
• oerprincipes
• een laatste instantie
• een steen der wijzen
• een onweerlegbare logica
• een archimedisch punt
  
• de eerste oorzaak
• de echte reden
• de ware toedracht
• de uiteindelijke betekenis
• het hoogste doel
• de diepste zin
• ...

is net zoiets als zoeken naar elementaire deeltjes.

Fysici vinden weliswaar steeds meer deeltjes, maar elementaire, ho maar.
En is het nog wel vinden?
En zijn het nog wel deeltjes, die rare dingetjes die

• geen massa hebben
  
• geen ruimte innemen
• op meerdere plaatsen tegelijk verschijnen
• elkaar sneller dan het licht beïnvloeden
• zich bij voorkeur gedragen als golven
  
• zich alleen laten beschrijven als waarschijnlijkheidsfuncties
• zich uitsluitend vertonen aan geschoolde waarnemers
• zomaar verschijnen en verdwijnen in het "ziedende niets" dat kwantumvacuüm heet

Als we al geen elementaire deeltjes kunnen vinden
hoe groot is dan de kans op elementaire gedachten?*

---

* en omgekeerd

---

Het illusie-argument

Stel dat ik er ondanks de vicieuze cirkels en regressies toch in zou slagen mijn kennis van de werkelijkheid zeker te stellen.
Hoe weet ik dan dat die werkelijkheid echt is?
Hoe weet ik dat mijn leven meer is dan een idee of een waan of een droom of een visioen of een hypnotische suggestie of een goddelijke (of duivelse) illusie?

Dat weet ik niet.
Misschien

• lig ik op dit moment wel in coma
  
• of ben ik alleen maar een toeschouwer van andermans leven (Being John Malkovich)
• of een databestand op een computerchip (Total Recall)
• of een lichaam in een bad (The Matrix)
• of een brein in een vat (William and Mary).

---

Het onzekerheidsprincipe

Wat ik ook meen te weten
bewijzen kan ik niets.

Al mijn kennis hangt in de lucht.

Laten we deze stelling maar even het onzekerheidsprincipe* noemen en het tweeledige bewijs ervan - regressie-argument plus illusie-argument - het onzekerheidsbewijs.

---

* vrij naar het gelijknamige principe van de natuurkundige Werner Heisenberg

---

Het on-onzekerheidsprincipe

Allemachtig.
Hoe moeten we dit nog noemen.
Het on-onzekerheidsprincipe?

---

Het on-on-onzekerheidsprincipe

Maar de vraag is niet hoe we het moeten noemen.
De vraag is: kunnen we het on-onzekerheidsprincipe dan wel bewijzen?
Nee, natuurlijk niet.
Ook hierop zijn het regressie- en illusie-argument van toepassing.
Of het tegendeel?
Kunnen we bewijzen dat het on-onzekerheidsbewijs onwaar is?
Nee, natuurlijk niet.
Zodat we hooguit kunnen zeggen:


Tjemig.
En dan moeten we dit zeker het on-on-onzekerheidsprincipe noemen.
Dat is geen spreken meer.
Dat is stotteren.

---

Het on-on-on-...

Is het on-on-onzekerheidsprincipe dan tenminste wél waar?
Of onwaar?
Nee, natuurlijk niet.
Ook hierop zijn het regressie- en illusie-argument van toepassing.
Zodat we hooguit kunnen zeggen:


En zo kunnen we maar doorgaan.
Tot Pasen en Pinksteren op één dag vallen.
Tot sint-juttemis.
Tot het Koninkrijk kome.
Want het ligt nou eenmaal in de aard van een bewering
dat ze steeds een of ander weten uitdrukt.
Een oneindige bewering net zo goed.


Hoe we dit nog moeten noemen?
Gewoon.
Het on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-on-...

---

"Weten" en "niet weten"

Wat is het dat zich in geen enkele bewering laat vangen?
Zelfs niet in een oneindige?
Zelfs niet in een eeuwig stamelen?
Inderdaad.
Niet weten.
Precies dit onbewijsbare, zelfvernietigende van-niets-weten.
Dat dus eigenlijk een niet weten tussen aanhalingstekens is.


Zelfs van niet weten weet het niet, en daarmee keert het weten als een boemerang terug.
Maar niet het voormalige, het vanzelfsprekende, het verleidelijke, het grootste, het meeslepende weten.
Slechts de schaduw daarvan.


Een weten tussen aanhalingstekens.


Voorgoed gegijzeld door niet weten.
Dat zelf ook al tussen aanhalingstekens stond.

---

Wetend niet weten

Eigenlijk is verlichting dus geen niet weten.
Het is geen hoger weten.
Het is "weten" en "niet weten" tegelijk.
Het is het smeltpunt van "weten" en "niet weten".


Verlichting is het punt waarop je niet langer meent iets te weten en niet langer meent niets te weten.
Het is wetend niet weten.¹

Verlichting is het punt waarop je niet langer meent iets te doen en niet langer meent niets te doen.
Het is doende niet doen.²

Verlichting is het punt waarop je niet langer meent iemand te zijn en niet langer meent niemand te zijn.
Het is zijnde niet zijn.

Het is denkend niet denken.
Oordelend niet oordelen.
Sprekend niet spreken.
Voelend niet voelen.
Hebbend niet hebben
Willend niet willen.

Verlichting is het punt waarop je niet langer meent op een of ander punt te zijn.
Het is het punt waarop je niet langer méént.
Noem dat maar een punt.
Noem dat maar verlichting.

Dan toch maar liever niet weten?³

---

1. Daodejing hoofdstuk 71

2. wei wu wei; Daodejing hoofdstuk 37

3. Maar wat zegt een naam? Dat wat wij een roos noemen zou met elke andere naam even heerlijk ruiken. (Shakespeare, Romeo en Julia, 1595). Hetzelfde geldt, mutatis mutandis, voor een drol.

---

Tja

---

De onmacht van het weten

In het begin heb ik gezegd:


Dat kan ermee door.
Je moet roeien met de riemen die je hebt.

Een andere omschrijving van verlichting is


Dat wil zeggen:


In formulevorm:


en als we een vraagteken schrijven voor niet weten:
Oftewel:


Geestig hè?
Maar laat je niet misleiden.
De macht van niet weten is een eufemisme.
Een naam ontleend aan een wiskundige vorm.
De macht van niet weten is niets anders dan de onmacht van het weten.


Ook dat kan ermee door.
Je moet roeien met de riemen die je hebt.

---

Vrije val

Misschien lees je dit en denk je:


Doet me denken aan mijn favoriete cartoon.
Die waarin de held onbekommerd over de rand van de afgrond stapt.
Recht zo die gaat, dwars door de lucht!
Totdat hij naar beneden kijkt...



Zelf heb je vast weleens in de afgrond gekeken.
Misschien al zo vaak.
In redeloze verliefdheid.
In diepe rouw.
In totale ontreddering.
Verbijsterd door de gebeurtenissen.
In de greep van je onbegrip.
Het niet weten voor het grijpen!

Maar je dacht: het leven is een mysterie
Of: eigenlijk weet ik niets.
Of: ik moet in overgave leven.
Of: hier heb ik geen boodschap aan.
Of iets anders, wat dan ook.
En je geloofde het.
Of je geloofde het juist niet.
Je geloofde het tegendeel.
Wat op hetzelfde neerkomt:
je gedachten grepen jou weer.

Wie weet kijk je op een dag wéér naar beneden.
Misschien wel vandaag.
Misschien wel nu.
Je denkt: Tja.
Je denkt: Wat zal ik er eens van zeggen.
Je haalt je schouders op en HOP, daar ga je.

Je valt...



en valt...

en valt...

een eindeloze vrije val

met niets om op te pletter te slaan.

---

Niet gedachtenvrij

In niet weten ben je niet vrij van gedachten.
Het is niet stil van binnen.
Je geest is niet leeg.
Er zijn niet alleen maar goede gedachten.
Of mooie.
Of diepe.

Zijn er gedachten dan zijn er gedachten.
Zijn ze er even niet dan zijn ze er even niet.
Zijn ze er helemaal niet meer dan ben je dood.
Maar welke gedachte er ook in je opkomt,
je neemt niet aan dat hij waar is.
Je neemt niet aan dat hij onwaar is.
Niets neem je erover aan.
Zelfs niet dat je er niets over aanneemt.

---

"Tussen aanhalingstekens"

Als je niets meer aanneemt over je gedachten
is het alsof ze hun uitroeptekens kwijtraken.
Alsof ze in een kleinere letter staan.
Alsof ze tussen haakjes staan.
Tussen vraagtekens.
Tussen aanhalingstekens.


Niet


maar

of

---

Het lege boek

Als je niets weet heb je niets te zeggen.
Je innerlijke boek is leeg.
Het boek met al je antwoorden en oplossingen.
Al je constateringen en conclusies.
Al je waarheden en zekerheden.


Niets staat erin.
Niets heb je te zeggen.
Zelfs niet dat je niets te zeggen hebt.
Zelfs niet dat je innerlijke boek leeg is.
Zelfs niet dat...

Is jóuw innerlijke boek leeg?
Niet bijna leeg maar helemaal?
Zelfs van leegte ontdaan?
Hyperleeg zogezegd?

Heb je écht niets meer te zeggen?

Zelfs niet dat de waarheid niet bestaat?
Zelfs niet dat er geen antwoorden zijn?
Zelfs niet dat je het allemaal niet meer weet?
Zelfs niet dat...?
Zeker weten?
Nee?

Dan mag je jezelf verduisterd noemen.
Verduisterd ja.
Of wou je dit soms verlicht noemen.
Echt waar?
Nou, vooruit dan maar.
Als je het maar niet opschrijft.
Waarom niet, vraag je nog?
Omdat je boek dan niet meer leeg zou zijn...


dummy!

---

dummy
1. het lege boek
2. iemand wiens boek leeg is