Quê tôi

Đường vào ngôi nhà tổ phụ - (photo: Trần Hà Nam)

HOÀI NIỆM HƯƠNG SƠN

Quê tôi là vùng đất bán sơn địa Cảnh Vân, Phước Thành, Tuy Phước. Đường về quê phải đi qua ngọn Hương Sơn mà dân quê tôi quen gọi bằng cái tên mộc mạc dân dã: núi Thơm. Tôi được biết quê nội từ năm lên 7 tuổi, khi háo hức theo cha về miền Nam. Với tôi, mảnh đất Bình Định trước đó chỉ được hình dung qua câu hát: Miền Nam em dừa nhiều, miền Nam em dứa nhiều, miền Nam em xoài thơm, miền Nam em khoai bùi rồi Dừa xanh xanh Bình Định, đồng xanh xanh Tháp Mười, tràm xanh xanh Hậu Giang, là quê em ngoan cường….

Tôi yêu quê tôi có dòng Hà Thanh mà theo lời kể của cha là dòng sông hiền hòa bao bọc xóm làng, là con sông chảy trong nỗi nhớ đã thành tên của anh ruột tôi. Khi tôi sinh ra, thoạt tiên cha định đặt tên tôi là Hương Sơn hay Thơm theo tên ngọn núi quê nhà, nhưng rồi có lẽ không mạnh mẽ, nam tính (!) nên cuối cùng tên tôi đã gắn với nỗi nhớ quê Nam của cha suốt 20 năm đất Bắc. Những ngày tập kết, mỗi khi có mưa cha lại vác cần câu hoặc bè vó ra mương. Cha bảo: "Mai mốt thống nhất về quê cha dẫn đi câu ở Bàu Quăng, quê mình nhiều cá lắm". Bạn có thể cho là tôi dài dòng kể lể! Vâng, quê hương thời tuổi nhỏ khi chưa một lần được đặt chân về đã đẹp biết bao trong tâm trí tôi. Ngày trở về, ngay từ xa khi nhìn thấy ngọn núi Thơm, cha chỉ: Sắp đến quê rồi đó!

Núi Thơm chính là chứng tích đầu tiên ghi dấu cuộc trở về nhận quê của tôi. Thấm thoắt thời gian đã trôi đi gần ba mươi năm kể từ ngày ấy! Dẫu sống ở Quy Nhơn, nhưng ngày còn nhỏ, ngồi sau xe đạp cho cha chở về quê, tôi vẫn còn nguyên cảm giác náo nức khi nhìn thấy ngọn núi quê hương ba ngọn sừng sững đón chào. Sau này, được chú tôi là Hương Sơn lão sĩ Trần Đình Chi đọc cho nghe, tôi lại biết thêm:

Cây Sanh, cây Xọp, cây Da

Ba hòn gộp lại gọi là núi Thơm

Ngọn núi thoai thoải xinh xinh ấy còn là nơi tôi được biết những sự tích gắn với lịch sử quê hương và dòng họ. Người trong họ tôi bảo: Hương Sơn là linh khí của Cảnh Vân, có ăn nên làm ra cũng nhờ có ngọn núi làm bình phong che chở. Bởi vậy, khi xưa sư đoàn 22 ngụy phá núi làm đường đã vấp phải sự phản ứng của dân địa phương nên không dám chạm vào ngọn núi thiêng ấy. Thế nhưng, chúng cũng kịp khoét thành hai rãnh mà dân trong vùng gọi là thăng-sê (hào) khiến cho ngọn núi mang thêm chứng tích thời chiến tranh chống Mỹ. Nhưng điều khiến tôi tự hào về ngọn núi Thơm chính vì ông cố của tôi từng giữ chức Tán tương quân vụ cho đại nguyên soái Mai Xuân Thưởng trong phong trào Cần Vương, bắt Tây về xử tội tại đây.

Khi đọc cuốn Nước non Bình Định của Quách Tấn, đoạn viết về Hương Sơn quân thứ của Mai Nguyên soái, tôi vô cùng thích thú khi phát hiện nhiều điểm trùng hợp với địa danh quê mình: quê tôi cũng có Hương Sơn, có hòn Chóp Vung, có núi An Chà. Trong phong trào Cần Vương, mảnh đất Phước Thành có ông Thống Bin, có đốc binh Trưng và ông cố tôi là ông Tú Cả tham gia. Phải chăng, tên gọi của các địa danh quê tôi có một mối liên hệ mật thiết với phong trào của Mai anh hùng? Xin nhường các nhà sử học nghiên cứu tìm hiểu.

Trong cảm xúc hướng về quê nội, tôi đã tìm hỏi những bậc cao niên và cha tôi để được biết thêm: trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, quê tôi là vùng tự do, hưởng ứng tinh thần toàn dân kháng chiến, dân quân du kích đã dựng đài cao trên hòn cây Xọp của Hương Sơn để "quan sát địch tiến nơi nào, du kích báo động đồng bào đều hay". Tôi mới vỡ lẽ ra ý nghĩa của tấm bình phong bảo vệ xóm làng khi chợt nhớ bài học vỡ lòng quân sự hồi ở Đại học Sư phạm Quy Nhơn.

Trong sự phát triển chung của tỉnh nhà, người dân quê tôi đã hưởng cuộc sống đầy đủ hơn, dẫu là một xã nghèo nhưng đường dây điện đã kéo về từng nhà từ mười lăm năm nay thay thế ánh đèn dầu tù mù. Nhiều con đường trong xóm được lát bê tông. Nhưng đáng tự hào nhất là quê tôi có nhiều con em vào đại học hơn trước. Trước kia đời ông cha cũng đỗ đạt cử nhân, tiến sĩ. Bây giờ, nhiều con cháu cũng lấy bằng thạc sĩ và tiếp tục học lên. Dẫu vẫn xếp vào diện xã nghèo, nhưng vượng khí Hương Sơn, như lớp cha chú vẫn tin cùng nền nếp các dòng họ lâu đời và sự quan tâm đến giáo dục của các cấp lãnh đạo Đảng và Nhà nước, đã làm rạng danh mảnh đất quê tôi với truyền thống hiếu học. Xã tôi có trường chuẩn quốc gia, có nhiều con em cấp THCS thi đạt giải thủ khoa các kỳ thi học sinh giỏi. Chỉ riêng năm học trước, học sinh Phước Thành đã làm rúng động cả trường chuyên Lê Quý Đôn khi có 9 em thi đều đậu. Các cơ quan báo chí đã về quay phim, phỏng vấn, trong họ tôi có người được đi dự Đại hội Khuyến học Trung ương…

Nói về cái được của quê hương với niềm tự hào rất riêng nhưng không thể không cảm thấy ít nhiều bâng khuâng khi nói về những vẻ đẹp đã không còn nữa. Ngày mới về, bàu Quăng còn cá, tôi đã được cha dẫn đi câu nhưng rồi giờ đây với thói quen dùng thuốc sâu cũng như việc cạn dần nguồn nước vào mùa hạn do tình trạng phá rừng đầu nguồn sông Hà Thanh, đã khiến bàu Quăng cạn cá từ lâu, thú đi câu của cha chỉ còn lại dàn câu chỏng chơ trên chái nhà lâu lâu nhìn thấy lại thở dài. Cha tuổi đã cao, sức đã yếu, nên tôi chăm về quê hơn. Bây giờ đến lượt tôi lại thở dài! Hương Sơn trong ký ức của tôi đâu rồi? Chỉ thấy những đoàn xe đang lũ lượt móc đất, xẻ đá. Hòn Xọp gần như mất hẳn. Ngọn núi xinh tươi hiền hòa như trải qua một trận bom tọa độ, tan tành nham nhở. Hỏi ra mới biết xã chủ trương bán đất núi, lấy mặt bằng. Cả một quần thể Hương Sơn nếu san phẳng, bán mỗi lô hàng nghìn mét vuông với giá trăm triệu cũng được tiền tỉ (!). Các doanh nghiệp khai thác đá, chủ cây xăng… đang đổ xô vào móc ruột ngọn núi quê tôi. Dân kêu, huyện lên, nhưng đá vẫn bị khai thác vô tội vạ không theo một qui hoạch tổng thể nào. Núi là của chung nên không ai quản lý, đá chẻ giá 1.300 đồng/viên. Ai mạnh cứ đào. Chao ôi, nền kinh tế thị trường lại nghiệt ngã đến thế ư ?

Tôi chợt nghĩ một mai Hương Sơn không còn vết tích mà ngậm ngùi. Con cái tôi sẽ không biết gì về sự tích quê hương. Kinh doanh kiểu đào rừng khoét núi ấy, sỏi đá có thành cơm cho người dân quê tôi được chăng, hay chỉ làm giàu cho một bộ phận sẵn tiền? Bao người dân quê tôi còn thấp thỏm nỗi niềm chạm vào tâm linh sâu thẳm, sợ mất đi nơi hương khói tổ tiên. Dẫu biết qui luật làm ăn giữa thời tấc đất tấc vàng, nhưng tôi vẫn ao ước có một cách làm hiệu quả, qui hoạch rõ ràng vừa giữ được dấu tích Hương Sơn như một biểu tượng tinh thần quê hương, vừa cải thiện đời sống vật chất dân quê tôi thật sự. Tôi chỉ ước ao giống như ngày trước, tôi cũng chở con về, xa xa thấy ngọn Hương Sơn xanh rợp mà nao nức: "Sắp đến quê mình rồi đó!"

Tháng 2-2005

. Trần Hà Nam