Αναζήτηση σε αυτόν τον ιστότοπο

επικοινωνία - contact

Αρμένιοι & Ρωμιοσύνη

Հայաստան - Χαγιαστάν

από Հայք = Χαΐκ


Αιώνες πριν γίνουν πατρίδα των Αλαροδίων και των Αρμενίων, τ' αρμενικά βουνά αποτέλεσαν και την κοιτίδα του αρχικού έθνους που δημιούργησε την Αριοευρωπαϊκή Ομογλωσσία (urheimat: Κουρδιστάν, νότια Αρμενία και βόρεια Συρία, 10η - 9η Χιλιετία π.Χ). 

Ενώ οι Αριοευρωπαίοι θα εξαπλώνονται ραγδαία σε Ανατολή (Ιράν, Ινδία και Τοχαρία) και Δύση (Ανατολία κι Ευρώπη), στην αρχική τους κοιτίδα θα εισχωρήσουν αλαροδικές φυλές, πανίσχυρες από κάποια στιγμή και μετά, ύστερα από την εξημέρωση του ίππου, και τη χρησιμοποίησή του στην τέχνη του πολέμου. Οι Αρμένιοι θα δημιουργηθούν αρκετά αργότερα, από την ανάμειξη Φρύγων κατακτητών από την ελληνική Δύση, με το λαό Ναϊρι, τους Ουραρτού των ασσυριακών πηγών, τους Αλαρόδιους των ελληνικών πηγών, ενός αλαροδικού υποστρώματος συγγενικού με τους Χουρρίτες. 

Η ιστορική Αρμενία υπήρξε αρκετά πιο εκτεταμένη από τη σύγχρονη, πρώιν σοβιετική Αρμενία. Η έκταση της ιστορικής Αρμενίας είναι τόσο μεγάλη, που κατά τον 5ο αι π.Χ., η Περσική (και Μηδική) Αυτοκρατορία έχει εντάξει τους Αλαρόδιους σε διαφορετική σατραπεία από αυτή των Αρμενίων. Αυτή η σατραπεία, που κείτεται ανατολικά από αυτήν της σχετικά νεοαφιχθείσας φρυγικής φυλής των Αρμενίων, και ανάμεσα στην κυρίως Μηδία και την Κολχίδα, απαρτίζεται από τρία έθνη, τους Αλαρόδιους, τους Σάσπειρες, και τους Ματιηνούς: 

1. Οι Αρμένιοι των κατοπινών εποχών, σαφώς και θ' αποτελέσουν φυλετικούς απόγονους των Αλαροδίων (ή Ουραρτού, ή Ναΐρι), αν και γλωσσικοί συγγενείς των Αλαροδίων παραμένουν σήμερα μονάχα οι πολυάριθμες, αλλά ολιγομελείς λαλιές της Βορειοανατολικής Καυκασιανής Ομογλωσσίας, ενός κλάδου - απομεινάρι της αρχαίας Αλαρόδιας Ομογλωσσίας. Αυτή η Βορειοανατολική Ομογλωσσία είναι επίσης γνωστή ως Ναχο- Νταγκεστάνια, με πολυάριθμες, αν και ολιγομελείς, γλωσσικές κοινότητες στον Καύκασο, με διασημότερους λαούς τους Ναχ (π.χ. Τσετσένοι και Ιγκουσέτες), και τους Άβαρους του Καυκάσου.

2. Σάσπειρες ήταν η ελληνική απόδοση κάποιας αρχαίας ονομασίας για τους προγόνους των ηπειρωτικών Ιβήρων ή Καρτβέλιων, δηλαδή των Γεωργιανών (σε αντιπαράθεση με τους γλωσσικούς προγόνους της παράλιας καρτβελικής ομάδας (Κολχική ή Μιγκρελική), που επίσης απάρτιζαν διακριτή σατραπεία: Κόλχοι (οι κατοπινοί Λαζοί), Τιβαρηνοί, Μοσσύνοικοι, Μάκρωνες, Μάρες και Μόσχοι). Μέχρι σήμερα, οι Γεωργιανοί αποκαλούν τη χώρα τους, Σακαρτβέλο, αφού "σα" σημαίνει "χώρα" στα γεωργιανικά. 

3. Οι Ματιηνοί ήταν ιρανικό φύλο, κυρίαρχο επί του αλαροδικού έθνους των Μανναίων. Η πλούσια και πολυεθνική επικράτεια των Ματιηνών, επίσης γνωστή και ως Μικρή Μηδία, σε κατοπινά χρόνια θα μετονομαστεί σε Ατροπατηνή.

Κατά τη διάρκεια του πρώιμου Μεσαίωνα, oι Αρμένιοι διαιρούνται από τη διαρκώς κλιμακούμενη αντιπαλότητα της Ρωμανίας, αρχικά με την Περσία του οίκου των Σασσανιδών (εξού και η ύπαρξη της εχθρικής "Περσαρμενίας"), και αργότερα με το πανταχού παρόν και τα πάντα απειλόν Ισλάμ. Oι Αρμένιοι αυτής της εποχής είναι κυρίως Χριστιανοί του Μονοφυσιτικού ή Γρηγοριανού Δόγματος. Όμως ανάμεσά τους υπάρχουν και πιστοί άλλων δοξασιών, όπως Παυλικιανοί και Μανιχαίοι. Πάντως, μέχρι τους διωγμούς, τη γενοκτονία και τις μεταναστεύσεις του 20ου αι, θα επιβιώσουν στην Ανατολία και Χαϊχου-Ρουμ (= Αρμενο-Ρωμιοί), δηλαδή Αρμένιοι Χριστιανοί του Ορθοδόξου Δόγματος. Με το πέρασμα των αιώνων αυξάνεται συνεχώς η συμβολή των Αρμενίων και η σημασία της γλώσσας τους στη Ρωμανία. Έτσι θα κατακλύσουν δημογραφικά την Ανατολία αφομοιώνοντας έθνη όπως οι Κομμαγηνοί, οι Καππαδόκες και οι Ίσαυροι.

Το αρμενικό έθνος συμβάλλει καθοριστικά στην επιβίωση της Ρωμανίας κατά το ναδίρ που σημειώνεται κατά το διάστημα 602-905.
Τότε, ενώ αρκετοί Έλληνες και Βλάχοι χάνουν την αφοσίωση και την πίστη τους στην Αυτοκρατορία, κάποιοι λαοί στα όρια του κράτους, όπως οι Χάζαροι, οι Λαζοί, οι Αβασγοί (Αμπχάζιοι) και οι Αλανοί (Οσσέτες), επιδιώκουν κατά καιρούς τη γειτνίαση και συμμαχία. Όμως, κυρίως οι Αρμένιοι και ορισμένοι Σύριοι (όπως οι Μαρδαΐτες του Λιβάνου), αναδεικνύονται σε στήριγμα και ασπίδα της Ρωμανίας. Από το βασιλέα Ηράκλειο το 610, έως την ανάρρηση του Σύριου Λέοντα Γ΄ το 717, οι περισσότεροι αυτοκράτορες του 7ου αι είναι αρμενικής καταγωγής. Αλλά και κατά την, καθολική σχεδόν, διαίρεση του κράτους σε θέματα από τον Λέοντα Γ΄, ένα από τα σημαντικότερα τμήματα της Ανατολίας ονομάζεται θέμα Αρμενιακων (στρατευμάτων). Βέβαια οι Αρμένιοι υπήρξαν σημαντικοί και πριν από την εποχή του Ηρακλείου.

Ένα παράδειγμα της εκτίμησης που έχαιρε το βασίλειο της Αρμενίας κατά την Ύστερη Αρχαιότητα αποτελεί η επιγαμία του ιλλυρικού οίκου του Αγίου Κωνσταντίνου (ύστεροι Φλάβιοι), που κυβερνούσε την Αυτοκρατορία της Ρώμης, με τον κλάδο του παρθικού οίκου των Αρσακιδών που είχε αναλάβει την διακυβέρνηση της Αρμενίας. Τότε συγκεκριμένα που ο Αρσάκης ο Τιγράνους παντρεύτηκε την Ολυμπιάδα, κόρη του ύπαρχου του πραιτορίου Αβλαβίου, και αρραβωνιαστικιά του εκλιπόντος αυγούστου Κώνστα, με πρωτοβουλία του κουνιάδου της, ιμπεράτορα Κωνστάντιου Β΄ (4ος αι). 

Με αρχική σφαίρα επιρροής την ευρύτερη Καυκασία, οι Αρμένιοι π.χ. υπήρξαν άριστοι αρχιτέκτονες και δεινοί χτίστες, αφήνοντας πλήθος από μνημεία, όπως ναούς, μοναστήρια, σταυρόπετρες (χατσκαρ), γέφυρες κ.ά να μαρτυρούν την αξιοσύνη τους. Γενικά όμως, οι Αρμένιοι προσέφεραν πάρα πολλά, όχι μόνο στην "ελληνική" Ανατολή, αλλά και στη "λατινική" Δύση. Η επίδραση της ιδιότυπης Αρμενικής Αρχιτεκτονικής είναι εμφανής ακόμα και στην εξέλιξη του Ρωμανικού Ρυθμού της Δυτικής Ευρώπης του Μεσαίωνα, στην πορεία που θ' ακολουθήσει για να γεννήσει το Γοτθικό Ρυθμό της Δυτικής Ευρώπης του Ύστερου Μεσαίωνα, ίσως και μέσω του ιεραποστολικού έργου των Μανιχαίων, οι οποίοι ευδοκιμούν και στη μεθόριο ανάμεσα στην ισλαμοκρατούμενη Αρμενία και τη ρωμιοκρατούμενη Ανατολία, πριν απλωθούν στη Μεσόγειο με ολιγάριθμες, αλλά δυναμικές, κοινότητες. 

ναός στο Ανανουρι της Γεωργίας


~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Ύστερα από αιώνες ζυμώσεων, στ' αρμενικά βουνά διαμορφώνεται ένα σύνθετο σύστημα αριστοκρατίας, αποτελούμενο από την υψηλή βαθμίδα των Αζατ, όπως κι από έναν δευτεροβάθμιο αστερισμό αρχόντων, τους ναχαράρ, οι οποίοι συχνά αποδεικνύονται ατίθασοι κι απείθαρχοι. 

αρμενικοί αριστοκρατικοί οίκοι, ενίοτε με φιγουράτες καταγωγές:

 

  • Αματούνοι (Ամատունի αρμενιστί, ამატუნი γεωργιανιστί)

<-  με υποτιθέμενη ισραηλιτική προέλευση, εκ των Δέκα Χαμένων Φυλών.


  • Αρσακίδες ή Αρσακούνοι (Արշակունի αρμενιστί)

<-  κλάδος της ιρανικής δυναστείας των Αρσακιδών, που θα βασιλέψει στην Αρμενία (12 – 428 μ.Χ), πλήρως ταυτιζόμενος με τα συμφέροντα του αρμενικού έθνους. Η εξουσία τους θα εδραιωθεί το 64 μ.Χ, δίνοντας τέλος σε μια εποχή δυναστικής αστάθειας στη χώρα. Οι Αρσακίδες θα ανεξαρτητοποιήσουν την Αρμενία το 180 μ.Χ, ενώ θ'αποδεχτούν νωρίς το Χριστιανισμό, ενθαρρύνοντας τον προσηλυτισμό του λαού τους, ήδη από το 301 μ.Χ. Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο οι Αρσακίδες της Αρμενίας, όσο και οι Αρσακίδες της Περσίας, υπήρξαν εξίσου φιλέλληνες με τους Ρωμαίους της ίδιας εποχής. Οι ιδιαζόντως ανθέλληνες Σασσανίδες θα εισβάλλουν στην Αρμενία το 337, καθιστώντάς την μόνιμη εμπόλεμη ζώνη στην αντιπαράθεσή τους με την αυτοκρατορία της Ρωμανίας. Ο οίκος των Αρσακούνι θα εξασθενήσει, τον ίδιο καιρό που θα ισχυροποιούνται άλλοι αρμενικοί οίκοι έντονα ανταγωνιστικοί, όπως οι Βαγρατίδες. Σταδιακά η Αρμενία θα διαιρεθεί σε ανατολική, ζωροαστρική, φιλοπερσική, και σε δυτική, χριστιανική, φιλορωμαϊκή. Πάντως η Αρμενία θα βρεθεί δυο φορές ολόκληρη υπό την κηδεμονία του αυτοκράτορα των Ρωμιών, πρώτη φορά κατά τη βασιλεία του Καππαδόκη Μαυρικίου (582 – 602 μ.Χ) και στη συνέχεια, από το 624 κι εξής, κατά τη βασιλεία του Αρμενίου Ηρακλείου (610 – 641 μ.Χ), όταν θα παραμείνει ρωμέικη για σχεδόν 100 έτη, παρά την έλευση του Ισλάμ και την εκρηκτική εξάπλωση του χαλιφάτου.


  • Αρταξιάδες ή Αρτασσεσσιάν

 <-  βασιλική δυναστεία της Αρμενίας (189 π.Χ – 12 μ.Χ). Ένα από τα μέλη της, ο Τιγράνης B' ο Μέγας (Τικράν Μεντζ), γαμπρός του Μιθραδάτη Στ' του Ευπάτωρος, θα εναντιωθεί και σε Ρωμαίους και σε Πάρθους, στηρίζοντας τον ανθεκτικό πεθερό του, ενώ παράλληλα θα διεκδικήσει και την αυτοκρατορική εξουσία των Σελευκιδών, προσαρτώντας τη Συρία, κατόπιν προσκλήσεως από τους αγανακτισμένους με τη φαγωμάρα των Σελευκιδών, Αντιοχείς, αφήνοντας στον Σέλευκο τον Ζ', τον Κυβιοσάκτη, λίγες μόνο πιστές πόλεις[-κράτη]. 


  • Αρτσρούνοι ή Αρτζρούνοι (Արծրունի αρμενιστί)

<- με υποτιθέμενη καταγωγή από τον "κύριο των 4 περάτων", και βασιλιά της Ασσυρίας, Σενναχερίμπ (705 – 681 π.Χ).

Για αιώνες υπερασπίστηκαν τις κτήσεις τους στην Περσαρμενία, από τις επιθέσεις των Μαμικονιάν και άλλων αρμενικών αριστοκρατικών οίκων της εσπερίας Αρμενίας, προσκείμενων στη σφαίρα επιρροής της Ρωμανίας. Στη συνέχεια όμως, το Ισλάμ και το χαλιφάτο του, θα σαρώσουν τόσο την Περσία, όσο και τη Ρωμανία. Εν τούτοις, και η υποταγή, και η ενότητα, που φέρνουν η αραβική κατάκτηση είναι παροδικές. Έτσι, ενώ επέρχεται η παρακμή του χαλιφάτου των Αββασιδών, οι Αρτσρούνοι θα συμβάλλουν στην ίδρυση του χριστιανικού πριγκηπάτου του Βασπουρακάν (908). Στη συνέχεια, όταν η Βασπουρακανία θα προσαρτηθεί από τη Ρωμανία (1021), οι Αρτσρούνοι θα πρωτοστατήσουν και στον αρμενικό εποικισμό της Ανατολίας. Π.χ μαρτυρείται ότι κατά το 1021, ο αυτοκράτωρ Βασίλειος Β’ ο Πορφυρογέννητος εκχωρεί στον έκπτωτο σάχη της Βασπουρακανίας, Γιοβάννη Σενεκερίμ Αρτσρούνι την επικαρπία της Σεβάστειας (κατοπινό Σιβάς), της Ευδοκίας (κατοπινό Τοκάτ), και της Αμάσειας (η αρχαία έδρα του Πόντου, π.χ επί βασιλείας του Μιθραδάτη Στ’ του Ευπάτωρος, η κατοπινή Αμάσυα). Ο Σενεκερίμ θα εγκατασταθεί στην περιοχή με έδρα στη Σεβάστεια, συνοδευόμενος από 14.000 υπηκόους του. 

 

  • Βαγρατίδες ή Μπαγρατούνοι ή Μπαγρατιόνοι

<- με υποτιθέμενη καταγωγή, ανάλογα με την περίσταση και την εποχή: 

i. από τον προστάτη του αρχαίου οίκου των Οροντιδών, τον ηλιακό θεό Ανκλ - Θορκ, 

ii. από το μυθικό γενάρχη των Αρμενίων, Χαΰκ

iii. από το θρυλικό βασιλιά του Ηνωμένου Βασιλείου του Ισραήλ, τον προφητάνακτα Δαυίδ (1003 – 970 π.Χ).

Οι Βαγρατίδες ή Παγκρατίδες ή Ασωτίδες αποτελούν έναν περίφημο αριστοκρατικό οίκο, πανίσχυρο κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα, που θ’αναδείξει ακόμα και βασιλείς Αρμενίας (σαχανσαχ, 885 – 1045 μ.Χ), αλλά και της Γεωργίας (888 –...– 1810 μ.Χ).

 

  • Γκνούνοι

<- με υποτιθέμενη καταγωγή από τον "κύριο των 4 περάτων", και βασιλιά της Ασσυρίας, Σενναχερίμπ (705 – 681 π.Χ).

Διασημότερο μέλος του οίκου αποτελεί για τη Ρωμιοσύνη ο Μιζίζιος Β’  Γκνούνι, μαστρομίλης (σπαραπετ) της Αρμενίας επί βασιλείας του επίσης Αρμένιου Ηράκλειου. Ο Μιζίζιος (Μζεζ) Β’ συνέβαλλε στη συντριβή του μεγάλου βασιλιά της Περσίας, Χοσρόη Β’, και στην [προσωρινή, φευ, και μονοθελητιστική] Ένωση των Εκκλησιών της επικράτειάς του. Όμως οι μάχιμοι της επικράτειάς του, θα περιλαμβάνονται στις αυτοκρατορικές δυνάμεις που θα ηττηθούν από τους φανατικούς νεοφώτιστους του Ισλάμ, μερικά χρόνια αργότερα.


  • Ζακαρίδες

<- με υποτιθέμενη καταγωγή από τον κύριο των 4 περάτων, βασιλέα βασιλέων, μέγα βασιλιά (σαχανσαχ πάτισαχ) της Περσικής Αυτοκρατορίας, Αρταξέρξη Γ' το Μακρόχειρα (404 – 358 π.Χ).

Στην πραγματικότητα οι Ζακαρίδες, επίσης γνωστοί ως Μχαργκρντζελοι, ήτοι Μακρυχέρηδες, ήταν ονομαστός αριστοκρατικός οίκος κουρδικής καταγωγής που θα διαπρέψει στην Αρμενία και στη Γεωργία. 


  • Κομητόπουλοι

Οι Κομητόπουλοι θα γίνουν τσάροι στη Βουλγαρία, όπου θ'αποτελέσουν μια ιδιαιτέρως δυναμική, αν και βραχύβια, βασιλική δυναστεία ([971] 997-1018). Βέβαια, αυτός ο αρμενικός οίκος θα παραμείνει κοσμοπολιτικος, συνάπτοντας επιγαμίες με ποικίλης προέλευσης οικογένειες, όπως αρμενικες (Μπαγρατιάν ή Βαγρατίδες), αρμενο- παυλικιανικές (Χρυσήλιοι), σλαβο- βουλγαρικές, βλαχο- ελληνικές (η Αγάθα και η Ειρήνα, αμφότερες Λαρισαίες) και ουγγρικές (Αρπάντ). 

Ύστερα από την αιχμαλώτιση των αδελφών Βόρι Β' και Ρωμανού της αρχικής βουλγαρικής δυναστείας των Δουλοϊδών, και την προσάρτηση της Ανατολικής Βουλγαρίας, από τον, επίσης Αρμένιο βασιλιά αυτοκράτορα Ρωμαίων Ιωάννη Τσιμισκή, οι δυτικές εσχατιές του βουλγαρικού χανάτου/βασιλείου θα οργανωθούν ως τετραπολική αυτοκρατορία από τους γιους του κόμη Νικολάου, Αρμενίου αξιωματούχου που είχε προσχωρήσει στις τάξεις των Βουλγάρων, και διατελούσε δούκας της Σόφιας αρκετά πριν από τη θριαμβευτική εκστρατεία του Τσιμισκή. Όπως είχαν πράξει άλλοτε και οι αδελφοί Μακκαβαίοι στην ανάστατη Ιουδαία του 2ου αι π.Χ, οι γιοι του Νικόλα, οι Κομητόπουλοι, θα μοιραστούν την άμυνα της επικράτειας τους, την οποία και θα προσπαθούν συνεχώς να επεκτείνουν: 1. Δαβίδ (περιοχή Λιμνών), 2. Μωυσής (Στρώμνιτσα), 3. Ααρών (Σόφια) και 4. Σαμουήλ (Σκόπια). 

 

  • Κουρκούες (Գուրգեն, Γκουργκεν)
<- Οικογένεια αριστοκρατών (ναχαραρ), αρμένικη, αν και με απώτερη καταγωγή από το ιρανικό έθνος των Υρκανών, που μεταναστεύει και διαπρέπει στη Ρωμανία, όπου αναμειγνύεται δεόντως με ιθαγενείς, όσο και αρμενίζοντες οίκους, όπως είναι οι Φωκάδες και οι Σκληροί. 


  • Λιπαριτίδες

<- υποτιθέμενος κλάδος του ενδόξου αρμενικού οίκου των Μαμικονιάν, πιο πιθανά ιθαγενής οίκος της Γεωργίας, που μεσουράνησε κατά τον 11ο αι, όταν βρέθηκε σε αντιπαράθεση τόσο με τους Βαγρατίδες (Μπαγρατιάν), όσο και με τους βασιλιάδες της Γεωργίας (επίσης ..Βαγρατίδες -> Μπαγκρατιόνοι), αλλά και με τους αυτοκράτορες της Ρωμανίας.

 

  • Μακεδονική Δυναστεία (αυτοκρατορικός οίκος της Ρωμανίας, 867-1056 μ.Χ)

<- Ο ιδρυτής τους, ο Βασίλειος ο Μακεδών, ενδεχομένως ήταν μέλος, ή απλά προστατευόμενος, του οίκου Μαμικονιάν, αν και ο ίδιος προτίμησε να προβάλλει την υποτιθέμενη καταγωγή του από τους Αρχαίους Μακεδόνες βασιλείς, και κυρίως από τον Αλέξανδρο Γ΄ τον Αργεάδα, το βασιλιά των Μακεδόνων, προστάτη των Ιερών, στρατηγό αυτοκράτορα των Ελλήνων, φαραώ της Αιγύπτου, κύριο των 4 περάτων για τους Χαλδαίους, βασιλέα βασιλέων, μέγα βασιλιά (σαχανσαχ πάτισαχ, περσιστί), το θρυλικό Μεγαλέξανδρο.

 

  • Μαμικονιάν

<- με υποτιθέμενη καταγωγή από τη δυναστεία Χαν της Σηρικής Χώρας (Κίνα), ονομαστός και πανίσχυρος αρμενικός βασιλικός οίκος. Η αρχική φήμη περί κινεζικής καταγωγής ενδέχεται να προέρχεται από παρανόηση του αρμενικού "Τσεν-κ" για το "Σίνες ή Κινέζοι", με το "Τσεν" για το "Τζάννοι", που είναι μια μιγκρελική (κολχική) φυλή, από αυτές που διαβιούν ανάμεσα στην Αρμενία και τη Χαλδία. Με πατρογονικά εδάφη στη χώρα Ταΰκ (ή Ταώς), οι Μαμικονιάν μάλλον όντως υπήρξαν ιαννικής προέλευσης. 

Το διασημότερο μέλος του οίκου Μαμικονιάν στην Αρμενική Ιστορία, είναι ο σπαραπετ Βαρδαν Μαμικονιάν ο Άγιος, ικανός στρατηλάτης και σύμβολο αντίστασης του αρμενικού έθνους στην ιρανική αφομοίωση που έφερναν οι Σασσανίδες και το μισαλλόδοξο ζωροαστρικό ιερατείο τους. Όσον αφορά την Ιστορία των Ρωμιών, τα διάσημα μέλη του οίκου, είναι ο ιμπεράτωρ Λέων Ε' ο Αρμένιος, αλλά και η αυτοκράτειρα Θεοδώρα η Αγία (που θα κατοικεί εντός της Ρωμανίας, όπως και τ'αδέλφια της, Βάρδας και Πετρωνάς ο Πατρίκιος), η οποία, όταν θα κυβερνάει τη Ρωμανία, ως χήρα του Θεοφίλου του "Σκληρού" της Φρυγικής Δυναστείας, θα λήξει την [2η] Εικονομαχία, αναστηλώνοντας οριστικά τη λατρεία των Εικόνων, γεγονός που τιμάται έως σήμερα με την Κυριακή της Ορθοδοξίας. 

 

  • Ορμπελιάνοι (γεωργιανιστί ორბელიანი: με κλάδους όπως τους Ορμπελιάν, τους Ορμπελισβίλι, τους Καπλανισβίλι, και τους Τζαμπακούρ ή Τζαμπακουριάν, με το όνομα των τελευταίων να προέρχεται εκ της περσικής απόδοσης του κινεζικού αυτοκρατορικού προσδιορισμού: "Γιος του Ουρανού")

<- με υποτιθέμενη κινεζική αυτοκρατορική καταγωγή, στην πραγματικότητα κλάδος του οίκου των Λιπαριτιδών

 

  • Οροντίδες ή Ερβανντούνοι ή Γερβανντούνοι

<- ο αρχαιότερος γνωστός αρμενικός οίκος (612 π.Χ κι εξής), με μέλη που διατέλεσαν σατράπες και βασιλείς (336 – 163 π.Χ) στην Αρχαία Αρμενία και τα πέριξ. Απόγονος ενός κλάδου τους, που ηγεμόνευσε για αιώνες σ’ επαρχία της Συρίας, την Κομμαγηνή (163 π.Χ – 17 μ.Χ, 38 – 72 μ.Χ), είναι και ο πολίτης & ευεργέτης της Αθήνας, Φιλόπαππος. Από τους ονομαστούς Οροντίδες που ενώ ήταν βασιλείς, έκτισαν πόλεις όπως το Γερβαν-ντασατ και Γερβανντακέρτ, φέρεται ότι προέρχεται η ονομασία Γερεβάν, της πρωτεύουσας της σύγχρονης Αρμενίας.

 

  • Ρστούνοι

<- με υποτιθέμενη καταγωγή από το Ρουσα Α’ (735 – 713 π.Χ), βασιλιά της αρχαίας χώρας Ουραρτού (εξού και το όρος Αραράτ), από την οποία προήλθε η Αρμενία. Συνήθως θα στηρίζουν τους εχθρούς των Ρωμιών, δηλαδή τους Πέρσες των Σασσανιδών και τους Άραβες των Ομμεϋαδών. Θα παρακμάσουν ύστερα από αντιπαράθεση τους με τους Μαμικονιάν.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Στη σφαίρα επιρροής του αρμενικού έθνους ανήκουν εκτεταμένες περιοχές της Ανατολίας, όπως η Καππαδοκία, η Πισιδία, και η Ισαυρία. Πάντως παρόλο που παραμένουν πεισματικά αγκιστρωμένοι στη διαφορετικότητά τους, εν τούτοις τόσο οι Αρμένιοι, όσο και τα μικρότερα έθνη που υιοθετούν αρμενικά ήθη, όπως οι Καππαδόκες, διατηρούν γέφυρες προσέγγισης και συγχρωτισμού με τους υπολοίπους Ρωμιούς, αφού άλλωστε συχνά κυβερνούν ολόκληρη τη Ρωμανία! Οι Αρμένιοι συμβάλλουν και στην αναγέννηση της Αυτοκρατορίας (τέλη 9ου - αρχές 10ου αι μ.Χ). 
Άλλωστε και ο ιδρυτής (τουλάχιστον) της Μακεδονικής Δυναστείας, ο Βασίλειος Α΄, είναι Αρμένιος.

Παρά την κατάτμησή της σε κατά τόπους ηγεμονίες, η Αρμενία αναγνωρίζεται ως αυτεξούσιο "ρηγάτο (βασίλειο)", από το αποδυναμωμένο χαλιφάτο των Αββασιδών (884), αρκετά πριν από την υποταγή της στη Ρωμανία των Πορφυρογέννητων, ανάμεσα στο 966 (Ταρών), και το 1022 (Αβασγία ή Αμπχαζία). Δυστυχώς, αντί ν'αφοσιωθεί π.χ με την ανάκτηση της Σικελίας, της Ιταλίας, ή της Συρίας, η Ρωμανία θα σπαταλήσει τους πόρους της, επιλέγοντας την επιζήμια κατάκτηση των κρατιδίων των γενναίων Αρμενίων και Ιβήρων πολέμαρχων (= ναχαράρ), με τα οποία θα μπορούσε κάλλιστα να διατηρήσει συμμαχικό στάτους.


~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Αλλά και κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης της Ρωμανίας, ικανοί άρχοντες, κυρίως Αρμένιοι, ανακόπτουν την προέλαση των Σελτζούκων Τούρκων σε ορισμένες περιοχές της Ανατολίας, παρόλο που παραμένουν αδέσμευτοι από την εξουσία του αυτοκράτορα (τέλη 11ου αι):

1) Παγκράτης Βασιλιάν στη Χώρο και ο αδελφός του, Βασίλειος ο Ληστής στη Ραμπαν

2) Ρούπεν στα βουνά του Ταύρου (οίκος Ρουπενιδών ή Ρουμπενιάν: 1080-1226 {Πρόκειται για τη Μικρή, Νέα, ή Κάτω Αρμενία, ένα κράτος που θ’αντέξει με άλλες δυναστείες έως το 1375}),

3) ο οίκος των Ετουμιδών ή Ετουμιάν στο Λαμπρόν και το Βάρβαρον (~ 1079-1285 {Ως δυναστεία στην Κάτω Αρμενία, το διάστημα 1226-1341}),

4) Φιλάρετος Μπαχράμ (Βαχράμιος ή Μπραχάμιος), ορθόδοξος Αρμένιος Χριστιανός αξιωματούχος

Ο  μέγας δομέστικος  & κατεπάνω (<-> capitano) της Ανατολής, Φιλάρετος Μπαχράμιος, κατά την επαύριο της μάχης του Ματζικέρτ σώζει και περιφρουρεί εκτεταμένη ρωμέικη επικράτεια, περιλαμβανομένης της ονομαστής Αντιόχειας (1078-85, μια πόλη και περιοχή τριεθνική, αποτελούμενη από Σύριους, Έλληνες και Αρμένιους κατοίκους), και της Γερμανίκειας (Μαράς).

5) o χαϊχου-ρουμ "πρωτονομπιλίσσιμος και δουξ της Μελιτηνής", Χορίλ (Γαβριήλ) - στρατηγός πιστός στο Φιλάρετο Μπαχράμη - διοικητής στην περιοχή της Μαλάτειας (Μελιτηνή) - η κόρη του, Μορφία (από "Ευμορφία"), θα παντρευτεί το Φράγκο Βαλδουίνο της Ρεθελ, κόμητα της Εδέσσης

6) ο χαϊχου-ρουμ (= ελληνορθόδοξος) Τόρος (Θεόδωρος) - στρατηγός πιστός στο Φιλάρετο Μπαχράμη - διοικητής στην περιοχή της Ούρφας (Έδεσσα), που θα υιοθετήσει το Φράγκο σταυροφόρο Βαλδουίνο της Ρεθελ, του οίκου της Βουλώνης, ο οποίος και τελικά και θα του αποσπάσει / κληρονομήσει την επικράτεια. Ο Τόρος βρίσκονταν σε αντιπαράθεση με τον αχόρταγο Φράγκο γαμπρό του, πολιορκημένος στην ακρόπολη της Εδέσσης, αλλά υπό διαπραγμάτευση για ν'αποσυρθεί αξιοπρεπώς στη Μελιτηνή, όταν θα δολοφονηθεί από εμπαθείς Γρηγοριανούς συμπατριώτες του. Έτσι η περιοχή του σύντομα θ'αποτελέσει το πιο βραχύβιο κράτος των σταυροφόρων, την κομητεία της Εδέσσης (1098–1149)!

7) Κωνσταντίνος στη Γέργερη (της Μικράς Ασίας, και όχι της Κρήτης) - η κόρη του θα παντρευτεί το Φράγκο σταυροφόρο, Ιωσελίν των Κουρτεναί, υποτελή του Βαλδουίνου της Ρεθελ ή Μπουρκ