„Kształt postrzeżeniowy stanowi pochodną wzajemnych zależności i powiązań, jakie zachodzą między przedmiotem fizycznym, warunkami świetlnymi w środowisku działającym jako przenośnik informacji oraz stanem systemu nerwowego obserwatora.” To skomplikowane zdanie doskonale opisuje wszystkie elementy związane z postrzeganiem kształtu.

Zacznijmy od warunków świetlnych. Światło nie przechodzi przez przedmioty (z wyjątkiem przedmiotów przeźroczystych). Oznacza to, że widzimy tylko zewnętrzny kształt przedmiotu. Kształt samochodu w zależności od tego, z której strony jest obserwowany, zmienia się. Rzutowany obraz na siatkówkę tej samej rzeczy oglądanej z różnych stron zmienia się.
Postrzegany kształt nie zależy tylko od obrazu siatkówkowego, ale również od naszych wcześniejszych doświadczeń związanych z tym przedmiotem. Dlatego oglądając samochód z różnych stron, pomimo iż widzimy odmienne kształty, potrafimy rozpoznać, że jest to ten sam przedmiot. Związane jest to ze zjawiskiem stałości spostrzeżeń.


 

Kształt przedmiotu określają zatem cechy przestrzenne, które uważa się za istotne, które pozwalają zidentyfikować go. Kiedy patrzymy na obiekt czy analizujemy wszystkie jego cechy, detale? Na pewno nasz zmysł wzroku jest w stanie rejestrować wszystkie szczegóły oglądanego obrazu – ale czy do poznania są one niezbędne?

Arnheim pisze: „zobaczyć znaczy uchwycić kilka najbardziej charakterystycznych cech przedmiotu – błękit nieba, wygięcie łabędziej szyi, połysk metalu, prostokątny kształt książki i wydłużony papierosa.”

Wystarczy zanotowanie kilku charakterystycznych cech, aby zrozumieć czym jest postrzegany przedmiot. Patrząc na obiekt nie analizujemy poszczególnych detali osobno a raczej dostrzegamy relację pomiędzy nimi. Widzimy układy a nie detale. Na taką sytuację, gdy potrafimy na podstawie niewielkiej ilości informacji zidentyfikować obiekt wpływa nasze wcześniejsze doświadczenie, wcześniej zaobserwowane obrazy. 

„(...) To, co człowiek widzi dziś jest pochodną tego, co widział w przeszłości.”

Cztery kropki na poniższym rysunku są odczytywane jak kwadrat, dlatego że w przeszłości oglądaliśmy wiele kwadratów. Działają tutaj również mechanizmy związane z odszukiwaniem związków, relacji pomiędzy elementami – kropkami. Patrzymy ten obraz nie jak na 4 oddzielne kropki, ale jako na układ 4 punków, które są wierzchołkami kwadratu.

Na kolejnym rysunku znajduje się linia i „przyklejony” do niej jedną krawędzią trójkąt. Ten obraz może być całkowicie inaczej postrzegany jeśli wystąpi w kontekście innych elementów. Gdy pojawia się dodatkowo:
linia i kwadrat,
linia i wielobok połączone krawędziami,
wówczas linia jest postrzegana jako granica ściany, powierzchni. I w takim towarzystwie pierwszy rysunek traci swoje pierwotne znaczenie i postrzegany jest jako fragment kwadratu, który przysłonięty jest płaszczyzną. Obrazy te tworzą kolejne klatki filmu, w którym porusza się obiekt. Przykład ten prezentuje w jaki sposób kontekst wpływa na interpretację obrazu - relacji elementów i ich kształtu. 

 

 

 

 

Wpływ sugestii

Również sugestia może wpływać na to jak interpretujemy obraz. Opis słowny może pobudzać ślad pamięciowy, który wpływa na to w jaki sposób postrzegamy kształt. Będzie on dla nas wyglądał zupełnie inaczej pod wpływem sugestii, oczywiście gdy pozwoli na to struktura postrzeganego kształtu. Prezentowany poniżej rysunek wydaje się na pierwszy rzut oka abstrakcyjną formą. Jednak jeśli obok znalazł by się opis: wenecki gondolier, wówczas postrzegany obraz diametralnie się zmieni. 

 

 

 

 

W badaniu dotyczącym postrzegania kształtu dwóm grupom badanych pokazywano ten sam obraz. Jednej grupie zasugerowano, że będzie pokazywana klepsydra, drugiej grupie natomiast, że będzie pojawiał się stół. Narysowane kształty w obu grupach były odmienne od prezentowanego. Jego modyfikacja zmieniała się w zależności od sugestii i raz rysunki przypominały klepsydrę a raz stół. Pierwotną rycinę można odczytywać różnie gdyż pozostawia margines swobody. I nawet jeśli sugerowano nam, że wyświetlany będzie np. Słoń to żadne wcześniejsze doświadczenia, czy odnajdywanie relacji nie pozwoli nam go dostrzec w tym obrazie.

 

 

 

 

Kamuflaż

Występuje również odwrotna sytuacja, gdy kształt zostaje zakamuflowany, ukryty przez kontekst - towarzystwo innych elementów. Potwierdza to eksperyment, w którym osobom badanym najpierw został przedstawiony rysunek sześciokąta. Następnie prezentowano tą samą figurę tylko z dodatkowymi elementami (rys b). W drugim rysunku osoby widziały tylko prostokąt i kwadrat a nie znajomy im sześciokąt, otoczony innymi kształtami. Kamuflażu dokonuje się tu przez wprowadzenie nowych powiązań, które są na tyle mocne, że wypierają pierwotne. Działa tutaj zasada „ekonomii” – wybierana jest prostsza interpretacja obrazu. Łatwiej jest postrzegać kwadrat i prostokąt niż 5 różnych elementów.

 

Jakie kształty potrafimy rozpoznać najszybciej? Które kształty będziemy najprawdopodobniej mylić z innymi? Które kształty są najłatwiejsze do zapamiętania? Czy wzór prostszy jest łatwiejszy do zapamiętania? Co należy rozumieć przez prostotę?

Benedykt de Spinoza w swym dziele "Etyka" pisze, że porządek istnieje w samych rzeczach.
"Skoro więc rzeczy są tak ułożone, że gdy przedstawiają się nam przez zmysły, łatwo możemy sobie je wyobrazić, a następnie i łatwo przypomnieć, wtedy nazywamy je dobrze uporządkowanymi; w przeciwnym razie natomiast nazywamy je źle uporządkowanymi, czyli bezładnymi. (PWN 1954. Przekład Ignacego Myślickiego)

Subiektywne doznanie obserwatora da odpowiedź, który wzór jest łatwiejszy do zrozumienia, łatwiejszy do zapamiętania. Sąd obserwatora jednak powinien zostać skonfrontowany z obiektywną prostotą wzoru, która powstaje poprzez analizę kształtu. Podczas analizy liczymy ilość elementów, z których składa się wzór oraz relacje pomiędzy nimi. Który z tych elementów bardziej wpływa na prostotę kształtu: ilość elementów czy relacje pomiędzy nimi? Który wzór będzie łatwiejszy do zapamiętania:
- symetryczny składający się z 8 elementów
- 5 - elementowy, ale nieuwzględniający symetrii? 



Patrząc na obiekt nie analizujemy poszczególnych detali osobno a raczej dostrzegamy relację pomiędzy nimi. Postrzegamy układy, strukturę a nie detale. Ważny jest również aspekt abstrakcyjności wzoru. Wzór, który nie budzi żadnych skojarzeń, nawiązań do obrazów wcześniej widzianych może być trudniej postrzegany.

Gombrich pisze: "Im większą doniosłość biologiczną ma dla nas przedmiot, tym łatwiej i chętniej będziemy go dostrzegać." 


Warto tutaj przytoczyć pewne badania przeprowadzone na dzieciach, których celem było stwierdzenie w jakim stopniu dziecko musi się uczyć jak widzieć. W pierwszym takim badaniu, jego autor Fantz, wykorzystuje występującą u dzieci zdolność do kierowania oczu na przedmioty budzące zainteresowanie. W badaniu tym prezentowano dzieciom pary figur i zapisywano czas, przez jaki wzrok dziecka spoczywa na każdej z dwóch figur.
Dzieci przypatrywały się dłużej rysunkowi przypominającemu twarz, niż rysunkowi wykonanemu z tych samych linii i na takim samym polu, lecz ułożonym w sposób przypadkowy. Dla dziecka, które jeszcze niczego specjalnego się nie nauczyło, obraz twarzy ma wyraźne znaczenie. Odkryto również, że dzieci wolą proste kuliste przedmioty niż ich płaskie obrazy, co może wskazywać,

iż mają maja pewną wrodzoną zdolność postrzegania głębi. Można przypuszczać, że przedmioty,

biologicznie ważne wywołują zdolność do natychmiastowej reakcji wzrokowej.

Co roku w andrzejkowy wieczór przelewamy wosk przez klucz by odczytać co nas czeka w przyszłym roku. W kształtach cieni, które rzucają woskowe formy doszukujemy się znanych nam przedmiotów. Uruchamiamy swoją wyobraźnię i widzimy chatkę na kurzej nóżce, kształt Afryki... Tak samo leżąc na trawie w słoneczny dzień przyglądamy się chmurom, by w pewnym momencie dostrzec coś nam znanego. I tak za każdym razem cokolwiek widzimy analizujemy, porównujemy do kształtów, które już widzieliśmy by jak najszybciej zrozumieć to co widzimy.