'Οταν η περιβαλλοντική εκπαίδευση δεν είναι ούτε αγωγή, ούτε εκπαίδευση!

Εδώ και μερικά χρόνια ζούμε κρίση αξιών, κρίση οικονομική, κρίση κοινωνική, κρίση πολιτική, κρίση της φιλίας, κρίση περιβαλλοντική. Πως  είναι δυνατό να κατανοηθούν όσα συμβαίνουν στη Φύση και στο γειτονικό τοπικό περιβάλλον, όταν αυτά προσεγγίζονται επιφανειακά, αποσπασματικά και χωρίς διασύνδεση; Οι κυρίαρχες διεργασίες του περιβάλλοντος χαρακτηρίζονται από επιρροές, αλληλεξαρτήσεις, αλληλεπιδράσεις,  συνθέσεις και σχέσεις. Άλλωστε, το περιβάλλον είναι πηγή της ζωής μας, αλλά και αποδέκτης των εκδηλώσεων της ζωής. Οι συσσωρεμένες παρενέργειες των δραστηριοτήτων μας, ορθώνονται πλέον απειλητικές και τούτο γιατί αργήσαμε να κατανοήσουμε τις λειτουργίες της φύση, τις αλληλεξαρτήσεις των συστατικών της, τις ευαίσθητες ισορροπίες που μπορεί να καταρρέουν σε κάθε αλόγιστη δραστηριότητά μας. Εδώ καλείται να συμβάλλει αποτελεσματικά η άλλη διάσταση, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, η οποία και μόνο όταν ενσωματώνει φιλικές προς το περιβάλλον καλές πρακτικές και προωθεί αντίστοιχες συλλογικές δραστηριότητες, μέσα στην κοινωνία για την κοινωνία και το περιβάλλον, τότε μπορεί να διαμορφώνει στάσεις  ζωής και συμπεριφορές που αποβλέπουν στην καλύτερη ποιότητα ζωής.

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση, που είναι πλέον διαχρονική διαδικασία, οφείλει να ακολουθεί ορισμένη πορεία, με κριτήρια παιδαγωγικά και περιβαλλοντικά. Και κατά τη διάρκεια της ‘’παιδευτικής’’ διαδικασίας, αλλά και στην πορεία του χρόνου η αξιολόγηση είναι αναγκαία και απαραίτητη. Μπορέσαμε και αλλάξαμε στα παιδιά συνήθειες,  συμπεριφορές και νοοτροπίες ως προς το περιβάλλον;  ή πάλι από τα ίδια στη σπάταλη χρήση του νερού και της ηλεκτρικής ενέργειας; Συμμετέχουν οι μαθητές μας δημιουργικά στην ανακύκλωση, στο πράσινο του σχολείου και της γειτονιάς; Μια ουσιαστική και ζωντανή Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, οφείλει να περιλαμβάνει την έγκυρη περιβαλλοντική ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση, την κινητοποίηση και τη συμμετοχικότητα σε δραστηριότητες που αναβαθμίζουν-και όχι μόνο, την ποιότητα ζωής. Είναι αδιανόητο η Π.Ε., να στηρίζεται ακόμη στα θρυμματισμένα στοιχεία μιας αναλυτικής διαδικασίας (βλέπε δομή και σύνταξη των προγραμμάτων Π.Ε.), να έχει παραμείνει απολιθωμένη η αξιολόγηση των προγραμμάτων περιβαλλοντικής σε όλα εκείνα που πρέσβευαν οι παιδαγωγικές επιταγές πριν από τριάντα χρόνια, ενώ το χαοτικό γίγνεσθαι με τις αντιμαχόμενες ειδικότητες και τις αντικρουόμενες πληροφορίες, να καλύπτει αρνητικά ή και επιφανειακά την ανάγκη διασύνδεσης του σχολείου με τη κοινωνία. Και κάπου εκεί κοντά, ανασύρονται πρώην εκπαιδευτικοί, κατά τα άλλα συμπαθείς και φιλότιμοι. Λέγεται ότι, προσπαθώντας να αιτιολογήσουν την ύπαρξή τους, στηρίζονται σε παλιομοδίτικες παιδαγωγικές συνταγές, με αταβιστικές συμπεριφορές, λες και η ανθρωπιά, η φιλία, η συντροφικότητα δεν τους έχει αγγίξει, παρά μόνο επιδερμικά. Και οι δήθεν ειδικοί, επιμένουν να προτρέπουν την αξιολόγηση των αντίστοιχων προγραμμάτων περιβαλλοντικής, λαμβάνοντας υπόψη αν και κατά πόσο οι μαθητές έχουν αφομοιώσει στεγνές έννοιες και πληροφορίες, παρά μια μετρήσιμη αλλαγή στον τρόπο ζωής ή και στην συμπεριφορά των αυριανών ενεργών πολιτών, ως προς τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Δυστυχώς, είναι επόμενο η μονοδιάστατη οπτική τους, χωρίς πολυεπίπεδες δράσεις με δικτύωση στην κοινωνία, να έχει φέρει σε αδιέξοδα την περιβαλλοντική εκπαίδευση, αφού παραμένει ξεκομμένη από το τοπικό περιβάλλον και την κοινωνία.

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση μπορεί να επιτυγχάνει, όταν κινητοποιεί και διασυνδέεται με την τοπική κοινωνία. Όταν, μπορεί και ευαισθητοποιεί την κοινωνία για τα ζητήματα του περιβάλλοντος και ότι την αφορούν άμεσα. Όταν στις δραστηριότητές της ενσωματώνει έμπρακτες δραστηριότητες για να τονιστεί το εφικτό και η αναγκαιότητα σε ορισμένες πρωτοβουλίες. Απ’εκεί και πέρα –επειδή καλύπτει τη ζητούμενη ολοκληρωμένη πρόταση, οι προοπτικές είναι ευοίωνες, επειδή πείθει και προσδοκά αποτελεσματικότερη συμμετοχικότητα στα κοινά. Και κάτι το ελκυστικό που σπανίζει στις μέρες μας. Μέσα από την περιβαλλοντική εκπαίδευση, είναι δυνατό να αναπτυχθούν σε κάθε σχολείο οι κατάλληλοι πυρήνες εθελοντισμού, τόσο για τον περίγυρό μας και τη γειτονιά, όσο και για ευπαθείς και οικολογικά ευαίσθητες περιοχές του τόπου μας, συμμετέχοντες έτσι ενεργά στο κοινωνικό και περιβαλλοντικό γίγνεσθαι.

Ωστόσο, πιστεύουμε ότι θα είναι χρήσιμο να απαριθμήσουμε ορισμένες σύγχρονες πρακτικές και τρόπους με τους οποίους μπορεί να βελτιωθεί η Π.Ε. και να επιχειρηθεί, από χαρισματικούς και μόνο εκπαιδευτικούς, η ζητούμενη υπέρβαση στην καθημερινότητα. Τουλάχιστον μακριά από επαγγελματίες βερμπαλιστές με ψευδεπίγραφες αραχνιασμένες περγαμηνές και αμφιλεγόμενα προσωπεία.

1. Οι εκπαιδευτικοί και κατ’επέκταση οι μαθητές πρέπει και να μάθουν και να διδάσκονται ότι η Φύση δομείται από σχέσεις πολύπλοκες, πολυεπίπεδες και δικτυωτές, αλλά όχι γραμμικές. Δεν μπορείς να διδάσκεις Π.Ε., όταν για εντυπωσιασμό και μόνο παραμένεις προσηλωμένος στο ότι για παράδειγμα με την ανακύκλωση μιας φιάλη κρασιού, έχεις εξοικονομήσει τόσες εκατοντάδες λίτρα νερό. ‘Η ότι η διατήρηση ενός δένδρου μπορεί να μας εφοδιάζει καθημερινά με τόσες χιλιάδες κυβικά μέτρα οξυγόνο. Αυτή η λογική και η διαδικασία μάθησης είναι γραμμική και δεν προσφέρει τις βάσεις για να αντιληφθούν οι μαθητές και να συλλογιστούν τις πολυδιάστατες σχέσεις της Φύσης και την αναγκαιότητα της αλλαγής του τρόπου ζωής και συμπεριφορών, που οφείλει να επιδιώκει η Π.Ε.

2.  Η σύνθετη σκέψη είναι το πρώτο και κυρίαρχο στοιχείο για την Π.Ε. Όταν θέλουμε να δημιουργήσουμε περιβαλλοντικά συνειδητοποιημένους πολίτες, οφείλουμε αναπτύξουμε στα παιδιά την κριτική σκέψη. Να είναι δηλαδή ικανοί οι μαθητές να αξιολογούν σύνθετες πληροφορίες και να συμμετέχουν με τις αποφάσεις τους προβλέποντας, ακόμη και τα χειρότερα και με ποια μέτρα οφείλουν να πορευτούν στην πορεία τους. Δεν λέμε όχι στον εννοιολογικό εξοπλισμό των παιδιών που θα τους κάνει ικανούς να απαντήσουν σε πολύπλοκα ερωτήματα. Αλλά, δεν πρέπει να μένουμε μόνο σε στεγνές ή και άκαμπτες έννοιες. Δεν υποχρεώνουμε τα παιδιά να μαθαίνουν ή να αποστηθίζουν δεδομένα, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να διαχειρίζονται αυτά και να τα αναλύουν.

3. Η νέα αντίληψη για τη διαδικασία μάθησης οφείλει να συμπεριλάβει τη θεώρηση  των ζητημάτων της τοπικής κοινωνίας, του τοπικού περιβάλλοντος, αλλά και τη θεώρηση ολόκληρου του κόσμου με τα πλανητικά ζητήματα. Όπως λέγουν οι ειδικοί του περιβαλλοντικού κινήματος, το σύνθημα ‘’σκέψου πλανητικά, δράσε τοπικά’’ δεν είναι πλέον αποτελεσματικό, γιατί έχουμε καθυστερήσει υπερβολικά. Στις σημερινές δυσκολίες  και τα εμπόδια που προκύπτουν οφείλουμε ως άτομα και χώρα να δεχτούμε κάποιους περιορισμούς, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να ζούμε σε ένα βιώσιμο περιβάλλον. Για παράδειγμα, οι διαμαρτυρίες και η προβληματική για τα απορρίμματα και τους οριοθετημένους χώρους διάθεσης τους δεν είναι ρεαλιστικοί, καθώς εμπλέκονται όχι μόνο τοπικοί φορείς, αλλά και τα ζητήματα της ανακύκλωσης, των κλιματικών αλλαγών, της διαχείρισης των υδατικών πόρων, του δασικού πλούτου, των φυσικών πόρων του περιβάλλοντος και άλλα.

4. Στις μέρες μας, η αναγκαιότητα της σύνθεσης και η γοητεία των σχέσεων δεν είναι μόνο χρήσιμες, αλλά και απαραίτητες. Για τούτο καλείται η Π.Ε., να παίξει το ρόλος της σε πολυδιάστατο χώρο και δικτυωτή αντιμετώπιση των προκλήσεων, δηλαδή τη συνθετική οπτική με όσα καταγίνεται. Η βαθειά αντίληψη και η κατανόηση ενός τοπικού περιβαλλοντικού ζητήματος δεν επιμετρείται με βάση τη δυνατότητα ενός μαθητή να απομνημονεύσει βασικά στοιχεία της πληροφορίας ενός αντικειμένου, γιατί τότε η Π.Ε., αποτυγχάνει στο ρόλο της. Και πελαγοδρομεί η Π.Ε., όταν δεν έχει συγκεκριμένους στόχους, προσωπικές δεσμεύσεις και μετρήσιμες θετικές επιρροές στον περίγυρό μας, την τοπική κοινωνία.

5. Μόνο αν προσπαθήσουμε να οικοδομήσουμε ένα περιβαλλοντικό μανιφέστο για τον τόπο μας –που θα μας βοηθήσει ουσιαστικά να υπερνικήσουμε μερικές από τις κακές συνήθειες, τότε έχουμε μπροστά μας το αυθεντικό όραμα για το περιβάλλον. Και κάτι άλλο σημαντικό. Η περιβαλλοντική κοινότητα οφείλει να σταματήσει να θεωρεί την κριτική ως  κάτι το αρνητικό και να εκκινήσει από τώρα την πολιτική της συνεχούς αυτοκριτικής και αξιολόγησης ως προς την αποτίμηση και τα προσδοκούμενα αποτελέσματα. 

Ωστόσο, οι στόχοι της Π.Ε., δεν ολοκληρώνονται από τη μια μέρα στην άλλη, στην πορεία ενός ή περισσότερων σχολικών ετών. Οι στόχοι της Π.Ε., καλύπτουν ένα μεγάλο πλέγμα δραστηριοτήτων χωρίς ημερομηνία λήξης. Είναι τρόπος ζωής και συμπεριφορών προς το περιβάλλον, μέσα στο οποίο ζούμε όλοι. Δεν αφορά μόνο στο τώρα, αλλά και στο αύριο και στο μεθαύριο, γιατί πασχίζεται για την ‘’ουσία’’. Και να θυμηθούμε μια γνωστή παραίνεση προς τους εκπαιδευτικούς. ‘’Αν μέσα στο σχολείο δεν διαμορφώσετε παιδιά ώστε να είναι ικανά να θέτουν ερωτήματα, να διατυπώνουν υποθέσεις και προτάσεις και να συμμετέχουν συλλογικά στη λήψη των αποφάσεων, τότε έχετε διαμορφώσει μαλθακούς, άβουλους και ευάλωτους πολίτες στους όποιους καιροσκοπισμούς και στην εκμετάλλευση, ενώ έχετε αποτύχει και ως  παιδαγωγοί ‘’ Μ’ ένα δημιουργικό παιχνίδι, μια βιωματική δραστηριότητα μπορείς να μοιραστείς, να συζητήσεις, να περιοριστείς, να δεθείς, να δεσμευτείς, να ζωντανέψεις μνήμες, ευαισθησίες, φιλίες, ανθρωπιά, συντροφικότητες, κοινούς στόχους και προοπτικές με οράματα. Και κάποιοι-φερόμενοι ως ειδικοί, δυστυχώς εκπαιδευτικοί, κυριολεκτικά ‘’παίζουν΄΄ με τα παιδιά! Να παίξουν λένε με …..βιωματικές δραστηριότητες. Και εμείς προσθέτουμε. Μάλλον, να αιτιολογήσουν την αποτυχία τους γιατί ούτε μεράκι διαθέτουν, αλλά και είναι μακράν του γνωστικού αντικειμένου. Και πλατσουρίζουν για να κάνουν….μόνο θόρυβο και για την κάλυψη ορισμένων ωρών εξωσχολικής δραστηριότητας, όπως διαπιστώνεται! Τίποτα περισσότερο.

Και να θυμόμαστε ότι, μόνο αν οικοδομήσουμε ένα περιβαλλοντικό μανιφέστο για τον τόπο μας, θα έχουμε μπροστά μας ένα από τα αυθεντικότερα οράματα για το περιβάλλον. Στην περιβαλλοντική, η προσπάθεια είναι διαρκής, χωρίς ημερομηνία λήξης.  (πηγές: α) Θ. Κουσουρής, Κ. Παπαγιαννάκη, 2005. Περιβαλλοντικά παιχνίδια στο περιβάλλον, για το περιβάλλον και την αειφορία.Εκδόσεις Χρ.Δαρδανός. β) Θ. Κουσουρής, Α. Μπαλιάκου, Κ. Λεμπέσης, 2007: Οδηγός Π.Ε - Εκεί ψηλά στον Ομαλό, http://www.perivallon.com.  ).