تلنگری برروح

دفترچه طلایی چاله یاب شخصی امسالت را حتما پرکن!

فرامرزکوثری

ایام سرما به سرعت سپری می شد و بهار با سماجتی غیر قابل تصور زمستان سرد و سنگین را به عقب می راند. این را می شد از نسیم های ملایمی که صبح زود موقع سحر می وزید هم فهمید. دیگر آن سوز و سرمای کشنده را نداشت و باوجود خنکی گزنده ، طراوت و تازگی آشنای بهار را داشت.

خدامراد هنوز اصرار داشت که داخل غار باشیم. او می گفت که سیلاب باران بهاری اگر جان پناهی نداشته باشیم می تواند به اندازه برف و بوران زمستان دردسر آفرین باشد و شب که باران سنگینی شروع شد من تازه معنای این مقایسه را درک کردم. شدت باران به حدی بود که انگار نیرویی قوی در آسمان ابرها را با قدرت تمام می چلاند تا بیشترین آب در کمترین زمان روی زمین سرازیر شود. زندگی داخل غاری در کنار دریاچه ای خروشان و مجاور جنگلی بکر و دست نخورده در حالی که صدای رعد و درخشش صاعقه حتی یک لحظه قطع نمی شد صحنه دلهره آور و غریبی را ایجاد کرده بود. اما وقتی به سمت خدامراد برگشتم دیدم با حوصله کنار آتش نشسته و با یک چاقو روی تکه ای چوب کار می کند و می خواهد یک کفگیر چوبی بسازد. آنقدر صبور و آرام بود که انگار نه انگار بیرون غار ولوله برپاست.

به شوخی گفتم:"اگر از آسمان سنگ هم ببارد ظاهرا برای شما فرقی نمی کند؟"

و خدامراد زیر لب زمزمه کرد:" خواهد آمد! بگذار ابرهای باران زای بهاری به توده سرد بالای کوهستان برخورد کنند ، تگرگ هایی به درشتی یک سنگ بر زمین باریدن خواهد گرفت. "

سپس خدامراد ناگهان دست از کفگیر سازی برداشت و به چشمان من خیره شد و گفت:"بیرون غار روی درخت کنار سنگ سیاه پنج تا کلاغ نشسته اند. صدای رعد بزرگی می آید و صاعقه ای وحشتناک در آسمان نمایان می شود. از صدای آن سه تا از کلاغ ها می پرند وبه آسمان می روند و در نتیجه زیر باران حسابی خیس می شوند به من بگو چند تا کلاغ خیس نمی شوند؟"

من و من کردم و به سادگی گفتم:" خوب پنج منهای سه می شود دو تا کلاغ! پس اون دوتایی که روی درخت نشسته اند خیس نمی شوند!"

خدامراد تبسمی کرد و به کار روی کفگیر چوبی اش ادامه داد و گفت:" اول اینکه الان زمستان است و درخت ها برگ ندارند و در نتیجه قبل از اینکه صاعقه ظاهر شود و رعدی شنیده شود هر پنج کلاغ خیس هستند و  دوم آنکه ما در بیرون غار کنار سنگ سیاه اصلا درختی نداریم که کلاغی روی آن نشسته باشد. من موفق شدم با یک معمای ساده ذهن تو را فریب دهم. این را جایی یادداشت کن!"

با تعجب پرسیدم :"چی را یادداشت کنم!؟ اینکه با یک معمای ساده فریب خوردم!"

خدامراد پاسخ داد: " نه این نکته را که چرا ذهن تو به جای کل نگری و بررسی تمام جوانب کار مانند یک آدم ماشینی پنج را منهای سه کرد و احساس کرد شاهکار نموده است."

احساس کردم خدامراد می خواهد مرا مسخره کند. با اعتراض گفتم:" و انتظار دارید این نکته طلایی را کجا یادداشت کنم؟"

و خدامراد گفت:" در دفتر طلایی چاله یاب زندگی خودت! البته این اسمی است که من پیشنهاد می کنم. تو می توانی اسمی دیگر برای آن بگذاری!"

کمی سکوت کردم. باورم نمی شد آنچه خدامراد به من می گوید یک درس جدید باشد. بدون فکر پرسیدم:" و این دفترچه طلایی در زندگی به چه کارم خواهد آمد؟!"

خدامراد با تعجبی ساختگی به من خیره شد و گفت:" یعنی از اسمش متوجه کاربردش نشدی!؟ برای چاله یابی است دیگر! برای این است که چاله های سرراه زندگی ات را بشناسی و پیدا کنی و در آن نیافتی!"

بغض کردم و ساکت شدم. این هم یک چاله دیگر بود که ناخواسته داخل آن افتاده بودم.باید روی سوالاتم بیشتر دقت می کردم. خدامراد برای دلجویی از جا برخاست. کتری جوشانده گیاهی را از روی اجاق برداشت و برای خودش و من داخل دو لیوان مایع جوشانده ریخت و یکی از لیوان ها را به سمت من دراز کرد و گفت:"یک روز یک دانش آموز که همه درس ها را با دقت و چندین بار خوانده بود سرجلسه امتحان شرکت کرد. امتحان تستی بود یعنی فقط جواب نهایی به صورت یک تست چهار جوابی مقابل دانش آموز درسخوان ما قرار داشت و او می بایست یکی از این چهار گزینه را انتخاب می کرد. او با علاقه و اطمینان شروع به حل مساله اول نمود. اما از بس که عجله داشت در حین حل مساله ناگهان برای یک لحظه دقتش را از دست داد و اشتباه کوچکی مرتکب شد و از نیمه راه به بعد با فرض درستی آن اشتباه به راه خود ادامه داد تا به جواب رسید. جوابی که دیگر درست نبود. "

جرعه ای از جوشانده را نوشیدم و پرسیدم:" خوب! اینکه مشکلی نبود! وقتی جواب درست نباشد، پس در بین گزینه های داده شده موجود نیست و او می تواند برگردد و از نیمه راه اشتباه خود را ردیابی کند تا دوباره در مسیر درست قرار گیرد و به گزینه صحیح برسد!؟"

خدامراد لبخندی زد و گفت:" دیدی باز هم در چاله افتادی! طراح سوال حدس زده بود که شاید بعضی از دانش آموزان هنگام رسیدن به آن نقطه اشتباه کنند. پس با فرض این اشتباه جناب طراح مساله را تا آخر رفته بود و جواب نادرست را هم جزو گزینه ها گذاشته بود. در نتیجه چه اتفاقی افتاد!؟"

زیر لب زمزمه کردم: "آن دانش آموز با وجودی که باهوش بود و درس ها را کامل خوانده بود نتوانست امتیاز بیاورد! چون مهارت چاله یابی را در خود تقویت نکرده بود!"

خدامراد محکم روی شانه ام کوبید و گفت:" کاملا درست است. آیا متوجه شدی که دفترچه طلایی چاله یاب چقدر به کار می آید؟"

برای دفاع از اشتباه خودم در خصوص جواب غلط معمای کلاغ ها گفتم:" اما وقتی شما معمای کلاغ ها را می گفتید من نمی دانستم که دارم امتحان پس می دهم!؟"

و خدامراد پاسخ داد:" زندگی هر لحظه اش یک امتحان است و بعضی مواقع چاله هایی که سرراهمان سبز می شود یا کنده می شود آنقدر عمیق و در عین حال ناگهانی هستند که شاید دیگر نتوانیم به مسیر صحیح برگردیم و تمام عمر ارزشمند خود را از دست بدهیم. همیشه برای اینکه روزگارت از اینکه هست بدتر نشود باید مهارت چاله یابی را در خودت تقویت کنی. هر چه جمعیت دنیا بیشتر می شود ، بر میزان هوش و ذکاوت فعال روی کره زمین افزوده می شود و به همان نسبت نیز احتمال در چاله افتادن و سرنگون شدن بیشتر می شود. زمانی فرا خواهد رسید که فقط کسانی مجوز بقا روی زمین را پیدا خواهند کرد که دفترچه های طلایی چاله یابی کامل تر و بزرگتری داشته باشند."

نفسی عمیق کشیدم و گفتم:" فرض کنید من آن دانش آموز باشم. شما برای درس خواندن چه راهی به من پیشنهاد می کنید؟"

خدامراد فورا پاسخ داد:" اول همه باید درس را همانطور مثل قبل دقیق و کامل بخوانی. اما با این تفاوت که این بار از دید و نظر یک ناظر سوم، به اسم چاله ساز، به سوالات نگاه کنی. یعنی فکر کنی که طراح سوال اگر بخواهد تو را فریب دهد از چه مسیرهایی خواهد رفت. خودت را هرازچندگاهی جای او بگذار و همزمان نقش یک دانش آموز فریب خورده را هم ایفا کن. آنگاه هر چه به ذهن ات می رسد را در دفترچه طلایی چاله یاب خودت یادداشت کن. بعد از اینکه درس ها را کامل مرور کردی به سراغ نمونه سوالات برو ، اما به جای اینکه دنبال جواب و راه حل مساله باشی به این فکر کن که چرا سوال به این شکل خاص طراحی شده و طراح مساله در جستجوی اثبات چه موضوعی بوده است و اگر بخواهد تو را فریب دهد چگونه سوال را می پیچاند. کم کم لحظه ای فرا می رسد که به طور خود به خود و با سرعتی وصف ناپذیر می توانی همزمان هم مساله حل کنی و هم مچ طراح مساله را هنگام پیچاندن سوال بگیری. از این به بعد دیگر هیچ کس جلودار تو نیست و تو می توانی به راحتی از تمام موانع عبور کنی وعالی ترین امتیاز را از آن خود سازی."

خدامراد لختی سکوت کرد و سپس ادامه داد:"صدای پای بهار از همین الان شنیده می شود و من و تو در ابتدای سال باید برای خودمان تصمیمی بگیریم. تصمیمی طلایی که مبنای آن هم باید دفترچه طلایی چاله یاب شخصی مان باشد. از خودت بپرس در سوالی که گذشت ناخواسته در چند تا چاله افتادی؟ آیا در مسیر زندگی یک دوست سرتوکلاه گذاشت و از سادگی و صداقت تو استفاده کرد و در چاله ای تو را رها کرد و گریخت. خوب به جای داد و بیداد و اعتراض سریع یکجا بنشین و جاهایی که حواست پرت شد  و ذهن ات به کاری دیگر مشغول شد و به آن شبه دوست فرصت فریب دادی را یادداشت کن. خوب روی ماجرایی که برتو رفته تامل کن. چرا که اگر چنین نکنی امسال هم شاید یکی دیگر از راه برسد و با روشی مشابه تو را درون چاله ای دیگر بیاندازد.

آیا در کاری تجاری ضرر کردی و شکست سنگینی تجربه نمودی. به جای ناله و زاری سریعا در یک مکان خلوت تنها بنشین و کل ماجرا را از ابتدا تا انتها مرور کن. اشتباهات خودت بخصوص آنهایی که اول متوجه نشدی و آخرسر فهمیدی را جایی یادداشت کن و حالات روحی و جسمی و احساسی وذهنی خودت را موقع فریب خوردن و اشتباه کردن یادداشت کن. تمام این یادداشت ها را تحلیل کن و واکنش صحیح را از دل آنها استنتاج کن و در دفتر طلایی چاله یاب خودت بنویس! اگر اینکار را نکنی و امسال هم بر همان منوال و سبک و سیاق سال قبل به تجارت بپردازی ، احتمال اینکه باز شکست بخوری وجود دارد و این بار شاید دیگر نتوانی سرپا بایستی."

با اعتراض گفتم:" اینکه کاملا مشخص است که انسان از یک سوراخ دوبارگزیده نمی شود. از قدیم هم ضرب المثل شده و همه آن را می دانند!؟"

خدامراد کنار من چهارزانو روی زمین نشست و با حوصله و شکیبایی شروع به توضیح مطلب خود نمود. او گفت:"در یک خانواده یک پدر معتاد به مواد مخدر است. دو پسر دارد یکی مثل پدر معتاد می شود و یکی نه و سالم ترین زندگی را برای خود رقم می زند، چرا؟ پدر آنها یکبار از یک سوراخ گزیده شده بود، پس چرا آن پسر معتاد راه پدر را رفت و دوباره از همان سوراخ گزیده شد؟ جواب کاملا روشن است! آن پسر معتاد چاله ای که پدر در آن افتاده بود را ندید اما پسر هشیار دید و سالم ماند. من ده ها سال است انسان هایی را سراغ دارم که هر بهار با خود می گویند که امسال حتما رابطه خود را با دوست و فامیل سالم ودرست خواهد ساخت اما هفته ای که می گذرد همان برخورد نامناسب و نادرست سال قبل خود را تکرار می کند و تا آخر سال یک قوم بزرگ را از خود  دلخور و ناراحت می سازد. او هر سال از سوراخ ارتباط عمومی اشتباه خود گزیده می شود اما هر سال اینکار را تکرار می کند، چرا!؟ چون متوجه چاله ای که خود را در آن می اندازد نمی شود."

دستهایم را بالای سرم بردم و گفتم:" بسیار خوب تسلیم! می پذیرم که انسان تا وقتی هشیارانه و آگاهانه روی چاله های زندگی خود متمرکز نشود ممکن است تا آخر عمر بارها در آن چاله ها بیافتد و عذاب بکشد. خوب آیا بهتر نیست انسان به جای تمرکز روی چاله ها و اشتباهات روی مسیر درست متمرکز شود. یعنی فرض کنیم یک دشت داریم که در هر قسمت نامعلوم آن یک چاله کنده شده و داخل آن یک مین انفجاری قرار دارد. من هم یک رزمنده هستم که می خواهم از این دشت بگذرم تا به آن سوی دشت برسم. اگر به جای تمرکز روی محل مین ها و چاله ها روی مسیر سالمی که باید طی کنم وقت بگذارم بهتر نیست. بگذار چاله ها با مین هایشان همان جا باشند. من که سراغشان نمی روم آنها هم تا سراغشان نروم منفجر نمی شوند. به همین سادگی! نه من به سراغ چاله می روم و نه چاله سراغ من می آید!"

خدامراد سرش را به علامت تائید تکان داد و گفت:" مثال خوبی زدی! آن مسیر سالم و بدون چاله را کی به تو می دهد!؟ یک پیرمراد! یک استاد معنوی! یا نیروی الهام پنهان در جایی که هیچ کس نمی بیند؟!

من هم از این دشت های پر از مین و چاله های انفجاری زیاد دیده ام. آدم هایی سراغ دارم که وظیفه شان یافتن این مین ها و چاله هاست. آنها در کوله پشتی خود صدها پرچم قرمز کوچک دارند. به محض اینکه چاله ای را شناسایی می کنند. بلافاصله دایره ای دور آن می کشند و در کنار آن چاله انفجاری یک پرچم قرمز می کارند. هفته ها بعد وقتی کار آنها تمام می شود و تو به دشت نگاه می کنی در بخش های مختلف آن پرچم های قرمزی می بینی که به تو می گویند نباید به سراغشان بروی. و بعد می دانی چه اتفاقی می افتد؟! حدس بزن!"

بلافاصله گفتم:" هر رهگذر غریبه ای که وارد آن دشت شود بلافاصله می تواند راه سالم را از لابلای پرچم های قرمز پیدا کند  سالم به مقصد برسد.تازه متوجه منظور شما شدم. شما می گوئید که دو راه برای دیدن جاده سالم وجود دارد. یکی این است که شانس بیاوریم و یک پیرمراد پیدا کنیم که دست ما را بگیرد و از لابلای چاله های و سنگلاخ ها عبور دهد. و راه دوم این است که با تهیه یک دفترچه طلایی چاله یابی شخصی دور هر اشتباهی که مرتکب می شویم دایره ای بکشیم و یک پرچم قرمز ذهنی آنجا بکاریم. در نتیجه به مرور زمان تعداد پرچم های قرمز در جاده زندگی ما به اندازه کافی آنقدر زیاد می شود که ما می توانیم به راحتی راه درست را در سخت ترین شرایط زندگی پیدا کنیم و یک زندگی موفق بدست آوریم. چقدر جالب! آیا می توان کاربرد این روش را برای آن دانش آموزی که قرار است تست بزند هم بگوئید؟"

خدامراد تبسمی کرد و گفت:"هیچ فرقی نکرده ای و هنوز هم مثل روز اول دنبال روش های میان بر یادگیری هستی! اما حق با توست! این روش را هر دانش آموزی که در آزمون های تستی چند گزینه ای شرکت می کند هم می تواند به کار ببرد. یک راه یافتن پاسخ صحیح این است که دانش آموز تمام درس ها را با دقت و عمیق فهمیده باشد و از راه حل تک تک مسائل به جواب برسد. راه دوم این است که از روش پرچم قرمز استفاده کند. یعنی گزینه هایی که اشتباه هستند و یا چاله انفجاری هستند را خط بزند و بعد دوباره به سوال نگاه کند. آن وقت متوجه می شود که جواب صحیح چگونه با خط خوردن و کنار رفتن پاسخ های غلط از صحنه نمایان می شود.بنابراین اگر یک روز بیشتر تا امتحان فاصله ندارید ودر این یک روز نمی توانید همه بخش های یک کتاب را بخوانید ناامید نشوید. از همان یک روز استفاده کنید و تا می توانید مساله حل کنید وبگذارید جواب غلط نصیبتان شود. هر جواب غلط پرچم قرمزی است که چاله ای را نشان می دهد هر چه تعداد پرچم های قرمز بیشتر شود جواب صحیح بهتر خود را نشان می دهد.

آن پسری که پدرش معتاد بود هم چاله ای که پدر در آن افتاده بود را دید و دور آن را خط کشید و به سراغش نرفت. حتما هم لازم نیست که خودمان در چاله ای بیافتیم تا عبرت بگیریم. می توانیم از پرچم های قرمزی که دوستان صمیمی و آدم های سالم در گوشه و کنار چاله های زندگی خود کاشته اند هم استفاده کنیم. البته زیبایی زندگی این است که چاله هایی که هر انسانی در هر لحظه با آن روبروست متفاوت است اما از سوی دیگر شباهتی وصف ناپذیر بین همه چاله ها وجود دارد که یک انسان خردمند تنها با پرکردن دفترچه طلایی چاله یابی شخصی خود می تواند شباهت و وجه اشتراک چاله ها را بفهمد و از این دانش برای شناسایی و ردگیری سریع چاله های زندگی خود استفاده کند."

خدامراد سپس از جا برخاست و دالان پشت غار رفت و از حوضچه دست ساز یک ماهی درشت برداشت و کنار آتش نشست و با حوصله ماهی را تکه تکه کرد و گوشت آن را به تکه های کوچک تقسیم کرد. با تعجب به او گفتم:" چرا گوشت ماهی را اینقدر ریز تکه کردید؟!"

خدامراد با قیافه ای جدی گفت:" آن دو تا کلاغی که برایت قصه شان را گفتم. از ترس باران کنار ورودی غار پناه گرفته اند و گرسنه هستند. برای آنها غذا آماده می کنم."

با خنده گفتم:" دیگر گول نمی خورم استاد! بازدارید یک چاله دیگر سرراه من می گذارید. محال است این دفعه فریب بخورم!"

اما خدامراد بی اعتنا به خنده من از جا برخاست و گوشت ها را روی یک تکه سنگ صاف گذاشت و به آرامی به سمت دهانه ورودی غار رفت و سنگ را گوشه ای گذاشت.

با صدای بلند از جایی که نشسته بودم فریاد زدم:" بیخود نقش بازی نکنید استاد! من دیگر چاله شناس حرفه ای شده ام. بروید یکی دیگر را فریب دهید و..."