Act Normal2007 - Ólafur Jóhannesson Þessi mynd vekur margar spurningar. Einnig spurningar um það hvernig er hægt að tala um hana sem kvikmynd. Er meiningin að hún uppfylli skilyrði sem áhorfandi getur búist við að kvikmynd uppfylli líkt og önnur dramatísk verk, skáldsögur, leikrit? Ég geri þessar kröfur til heimildamynda, en ekki til fræðslumynda eða tilraunamynda. En þessi mynd er hvorki fræðslumynd né tilraunamynd. Eðlilegt er að byrja á því að leita að sögu, aðalpersónu, efni og meiningu. Í sögu er venjulega einhver vandi eða spurning, tekst aðalpersónunni að leysa vandann eða ekki? Vandinn þarf út af fyrir sig ekki að vera merkilegur, en áhorfandinn nær í basli aðalpersónunnar tilfinningalegu sambandi við hana og fær áhuga á því hvernig fer. Hérna erum við með persónu sem er viljalaus. Hann hefur ekkert “want” eins og stundum er sagt. Hann lendir hér og þar og mátar sig í aðstæðunum. Svo endar hann eftir að hafa prófað eitt og annað í sömu aðstæðum og í byrjn. Maðurinn er búddisti og hefur tileinkað sér eitt og annað af hugmyndum búddismansn en maður sér ekki að hann hafi neitt sérstakt markmið í sambandi við það. Hann vill forðast ástríður. Hann vill losna við að langa í eitthvað, en þessi afneitun langana felur eiginlega ekki í sér neina stefnu. Hann virðist afneita þeirri áskorun, sem lífið er. Hann ástundar það sem kalla mætti uppgjöf. Af einhverjum ástæðum hefur hann fundið sér stað í búddareglu í Austur-Asíu, en staðurinn virðist ekki skipta máli þannig lagað. En svo er það hin hliðin, að vilja kerfisbundið ekki neitt, er það ekki einhvers konar vilji. Að minnsta kosti er það löngun. En það er einmitt það sem hann segist forðast. Hvað á maður þá að segja um aðalpersónuna? Sagan, ef þetta er sagan, er einhvers konar mótsögn. En myndin fjallar ekki um þetta. Aðferð myndarinnar er líka einhvers konar viljaleysi. Höfundurinn eltir aðalpersónuna í sínu tilviljanakennda amstri og velur það sem kitlar hégómataugina. Aðalpersónan hittir konu. Það hlýtur að vera löngun, jafnvel ástríða. Hann kvænist henni. Svo vill hún hann ekki lengur og þá er það allt í lagi. Hann hverfur aftur í það sama og áður. Ekki er hægt að líta á myndina sem fræðslu um búddisma. Og ekki skýrir hún aðalpersónuna. Hvers vegna gerist maðurinn búddamunkur? Það er gáta. Kannski nennti hann ekki að vinna og vera eins og aðrir, sem væri gott og gilt. En það verður ekki séð að efni myndarinnar sé einhvers konar afneitun af því tagi eða andóf við venjubundnum lífsstíl t.d. vesturlanda. Maðurinn er einkennilegur, sem er ekki ókostur, en hann segir því miður ekkert af einlægni. Ég les ekkert út úr því, að hann gerist Búddamúnkur, hætti því og byrji aftur. Hliðarsporið með rússnesku konunni er líka aðeins spurning. Flestar sögur hans enda á innantómum hlátri, hvert sem samhengið er. Allt er jafn hlægilegt, hvort sem það eru hermenn að fara að kasta sprengjum eða eiginmaður að fá sér hjákonu. Er hann að segja eitthvað markvert um þjóðfélagið? Ef svo er á það ekki grunn í frásögn myndarinnar. Hvers vegna er höfundurinn að segja okkur þessa sögu? Aðalpersónan varpar frá sér ábyrgð og hefur engan vilja - eða þannig! Maður er ekki viss. Úr hvaða aðstæðum kemur hann og hvað finnst honum um það? Það er ekki skýrt. Rútínuna vantar. Maðurinn kemur hvorki með eigin upplifun af heiminum né tengir upplifun áhorfandans. Samhengið er ekki ljóst. Aðalpersónan er svona, og hvað með það? Hver er vandinn sem myndin fjallar um? Það er ómögulegt að segja. Hver er þá niðurstaðan, þegar manni tekst ekki að sjá neitt, hvorki fallegt, fróðlegt, sniðugt né skapandi í níutíu mínútur? Vonbrigði og depurð. Og það er ekki einu sinni hægt að koma með tillögur til höfundarins því hvergi er að finna vísbendingar um hvað hann ætlaði sér. ÞJ 4. júní 2010 Á annan veg2011 - Hafsteinn Gunnar Sigurðsson Alfreð er að leita að stúlku til að sofa hjá. Honum finnst þær misjafnar. Sigga er getnaðarleg, Ein er með feita og stutta leggi og Dísa dugar bara í hallæri. Nú ber það við að Dísa verður ólétt og enginn vafi um faðirinn. Finnbogi fær bréf frá Rannveigu sem hann elskar, að hún sé hætt með honum. Finnbogi sannfærir Alfreð um að barnið sé guðsgjöf og það að verða faðir sé eðlilegt næsta skef og hann eigi segja Dísu að hún geti átt barnið og hann muni taka einhvern þátt í því. Stendur þetta innihald undir heilli bíómynd? Nei. Er þá eitthvert annars konar innihald í myndinni? Já. Það eru fallegar stemningar hjá þeim tveimur þarna í óbyggðunum í sumarvinnunni. Það er einhvers konar von um að þetta fari allt vel. Vonin er reyndar óljós og alls ekki grunduð í þessum atriðum þarna í fjöllunum. Eiginlega þvert á móti. Þess vegna eru það vonbrigði þegar myndin endar eftir 89 mínútna 1. þátt, þar sem 2. þáttur ætti að byrja með sögunni um það hvernig til takist hjá Alfreð og Dísu og barninu. Þarna eru fyndin samtöl í handriti, fallegar stemningar í myndatöku, skemmtillegar senur í leikstjórninni og góðir sprettir í leik en allan tímann er maður að bíða eftir einhverjum straumi eða undirtóni sem gæfi til kynna hvað höfundurinn er að fara. Persónur hans eru í einhverju limbói í fjöllunum og við finnum vel fyrir lífi þeirra í þéttbýlinu og öllum vandamálunum þar. Kannski hefur plan höfundar verið að hafa efni 2. og 3. þáttar innifalið í 1. þætti. En til þess hefði þurft meiri botn í persónu Alfreðs - eitthvað sem mundi gefa áhorfandanum hugmynd um hvernig honum mundi takast með barnið. Dæmi um slíkt er í Submarino hér á síðunni. Í einangruninni í fjöllunum er spurningin vakandi um ábyrgð Alfreðs á gerðum sínum. Sagan er um ábyrgð eða ætti að vera það. Eins og endirinn er settur upp er niðurstaðan hins vegar svona er þetta saga. Finnbogi missir sína konu, sem hann elskar. Alfreð eignast sína konu sem hann elskar ekki. Hvað með það, er ekki rétta hugsunin hjá áhorfanda eftir að sjá fallega mynd. Sorglegt hvað þessi mynd er nálægt því að vera mjög góð. ÞJ 16. feb 2012 Bakka-Baldur2011 Þorfinnur GuðnasonBaldur hefur tamið hest og sigrað á honum heimsmeistarakeppni. Nú er hesturinn orðinn gamall og er staðsettur á Hawai. Baldur fær nokkra sveitunga í lið með sér að heimsækja þennan vin sinn. Til gamans er áhorfandinn ekki upplýstur um, að vinurinn sé hestur fyrr en komið er til Hawai. Í byrjun ausa nokkrar persónur Baldur lofi eins og eigi að fara að jarða hann eða veita honum orðu. En ekkert slíkt er í gangi. Baldur situr eða stendur og hlustar á aðra tala og syngja og hvaðeina, en hvergi verður vart neins konar vanda, sem hann stendur frammi fyrir. Að taka ákvörðun um það, hvort hann fari til Hawai er eiginlega eini þráðurinn. Önnur aðalpersóna kemur ekki til álita. Síðan eru þarna langir innskotskaflar, þar sem samfélagið er kynnt. Við upplifum samfélagið ekki með augum Baldurs. Áhorfandanum er boðið upp á sýnishorn af söng- matarmenningu. Og svo er boðið upp á göngur og þorrablót. Þetta er athyglisvert samfélag. Gallinn er bara sá, kannski vegna þessa væntanlega brandara, að myndin fær ekki neina dýpt eða stefnu og hefur sig ekki upp úr stíl kynningarbanda. Myndinni lýkur án þess að áhorfandi sé miklu nær um aðalpersónuna. Og þegar brandarinn hefur verið opinberaður, verða það eiginlega vonbrigði frekar en hitt. Lítið fengið fyrir allan þennan söng og máltíðir, sérstaklega vegna þess að ekki verður séð hvernig atriðin á undan tengjast andlagi brandarans. Hvert er leyndarmálið um þennan mann? Kannski er hann galdramaður með hesta? En út í það er ekki farið í myndinni, nema í mýflugumynd, í smágælum við hesta á tveim stöðum. Þessi tvö atriði verða vandræðaleg og myndin í heild líður fyrir efnislitla sögu, fjarlægð aðalpersónu og þunna meginhugmynd, sem stendur ekki undir 63 mínútum. ÞJ 30 jan 2012 2000 - Kinji Fukasako
Rútínan lýsir þjóðfélagsástandi, þar sem hver einstaklingur bekkjarins þarf að berjast fyrir lífi sínu með einhverju vopni, þangað til einn er eftir- leikur eins og í tölvu en kvikmyndaformið gerir hann raunverulegri. Það koma upp spurningar. Vegna formsins - finnur maður til með persónunum? Vegna byggingar sögunnar - hver er aðalpersónan? Aðalpersonan gæti verið stúlkan Noriko eða strákrinn Shuya. Noriko þarf að vernda ástvin sinn Shuya. Og Shuya þarf líka að vernda Noriko. Hvort þeirra stendur frammi fyrir mikilvægustu spurningunni í tengslum við efni myndarinnar? Hver tekur mikilvægustu ákvörðunina? Það gæti verið hvort þeirra sem er. Þriðja mikilvæga persónan er bardagamaðurinn Kawada. Hann verður af sérstökum ástæðum bandamaður þeirra og þau læra að treysta honum. Þetta gæti verið einföld ástarsaga, en svo er ekki. Hún fjallar um tengslin milli þess að treysta einhverjum og/eða elska. Skilaboðin eru kannski ekki skýr en vangavelturnar eru þarna (2. Þáttur). Spurningarnar eru tvær: Geturðu treyst án þess að elska? Geturðu elskað án þess að treysta. Myndin er dæmisaga. Dregin er upp dæmisaga til að varpa ljósi á tiltekna þætti í samfélaginu. Ríkið (hinir fullorðnu) lætur (unga fólkið) berjast um - ja, leyfi til að lifa. Unga fólkið á að berjast hvert við annað eins og villidýr til þess að lifa af. Og skilaboðin þá - ástin/vináttan og traustið eru mikilvægari (en ofbeldið) og geta sigrað. Oft er talað um hvort mynd sé góð eða vond. Þessi mynd er áhugaverð í því ljósi. Hún er góð. Hún er vel gerð og efni hennar er umhugsunarvert. En getur hún verið góð án þess að manni líki hún? Svarið er já. Hún er vond í þeim skilningi að hún fyllir mann svartsýni og það sem er dapurlegra, hún upphefur bardagann, þar sem heilalausir bardagamenn eru sigurvegararnir. Maður fær velgju af þessum Kawada sem er flinkur með byssuna og enn frekar kennaranum, sem leikin er af þekktum leikstjóra Takeshi Kitano. Myndin virkar sem næring fyrir ákveðna tegund af siðleysi og miskunnarleysi, sem finnst til dæmis hjá mönnum, sem aðhyllast hugmyndir nasista og bókstafstrúarmanna af öllum gerðum. Á að banna þessa mynd? Er hún hættuleg? Hvetur hún til ofbeldis? Slíkar spuringar vakna. Er ofbeldið skemmtun? Það góða við myndina er hins vegar, að hún er næring fyrir frjósama umræðu um félagslegan raunveruleika og hlutverk siðgæðis í honum. Þegar siðgæðið hefur verið tekið burt, hvað er þá eftir? Blóðugur bardagi um síðustu bitana. Og það kemur upp einhvers konar söknuður eftir einlægum tilfinningum, að gefa af sér fyrir aðra. Og þrátt fyrir andblæ ofbeldisdýrkunar setur sagan áhorfandann í stöðu þess sem vill þetta ekki og leitar einhvers betra. Myndin er andstyggileg og maður vill ekki sjá hana. En um leið verður maður að viðurkenna að hún tekur á vanda, sem er raunverulegur og hver borgari hefur gott af því að takast á við. ÞJ 24 júli 2011 Bonnie and Clyde1967 - Arthur Penn Hver er sársaukafyllsta ákvörðun Clyde? Hann tekur enga erfiða ákvörðun. Hann sleppur úr fangelsi og heldur áfram fyrri iðju, að ræna verslanir og banka. Hann heldur því áfram þangað til hann er aflífaður. Bonní aftur á móti stendur í baráttu - fyrst hvort hún á að leggja lag sitt við mann sem girnist hana ekki kynferðislega til þess að komast burt, síðan hvort hún á að standa með sínum manni og fórna fjölskyldunni (aldraðri móður) og venjulegu lífi sem almennur borgari. Barátta hennar, þó hún fái lítið pláss, er eina dramað í sögunni. Þessi harkalega skotbardagamynd er því saga einfaldrar stúlku, sem lætur heillast af huggulegum bankaræningja og á ekki afturkvæmt til venjulegs lífs. Þessi mynd sló algerlega í gegn um allan heim og varð umsvifalaust að költi.
Meðal þess sem heillaði voru sterkar myndrænar skírskotanir. Skambyssan er
látin fá kynferðislega merkingu í ástleysinu. Beatty og Dunaway verða
fyrirmyndir í klæðnaði og fasi og jafnvel afstöðu til ýnissa hluta eins og til
dæmis lögreglunnar, fjármálastofnana, atvinnuleysingja, kreppunnar. Myndn er
tjáning á andstöðu við kerfið og hatur á peningavaldinu. ÞJ 24 júlí 2011 Brim2010 - Árni Ásgeirsson Að þrjátíu mínútum liðnum veit maður ekki hver aðalpersónan er, sagan né efnið. Myndinni lýkur í sömu þoku. Hver var tilgangurinn með þessari mynd? Við kynnumst nokkrum karakterum sem koma óvænt heim úr túr eftir að einhver hefur látist úti á sjó. Þeir eru allir mjög hugsi yfir þessu og síðan er nokkur tími tekinn í að lýsa hátterni þeirra. Einn sér um að útvega klámspólur, einn sér um söfnunina fyrir Úganda, einn smíðar tréskip í frístundum, einn er afbrýðisamur eiginmaður osfrv. Kallinn er þungur og traustur eins og fjall og dallurinn ryðgaður. Talað er um að útgerðarmaðurinn sé nýskur. Áhöfnin lætur fara illa með sig og sættir sig við strípaða trygginguna. Þetta er skítatilvera semsagt fyrir þessa sjómenn. Ekkert óvenjulegt gerist nema ókunn stúlka ræður sig um borð gegnum kunningskap við kallinn. Hún verður sjóveik og horfir með þeim á klámmynd og þegar vélin bilar í vondu veðri spyr hún, hvort þau verði sótt. Afbrýðisami eiginmaðurinn ræðst á þrjá saklausa menn að tilefnislausu. Vélstjórinn er ómögulegur í að halda vélinni gangandi. Menn virðast nokkuð sáttir við hlutskipti sitt. Að minnsta kosti gerir enginn neitt skiljanlegt í málunum. Tveir menn taka hins vegar óskiljanlegar ákvarðanir. Sá dauði hefur kastað sér í sjóinn vegna þess að hann fékk ekki að tala við dóttur sína í síma nákvæmlega á því augnabliki sem honum hentaði, en hann hafði ekki hringt í hana á afmælisdaginn. Og Úgandamaðurinn fer upp úr þurru í sundskýlu og kastar sér fyrir borð af ókunnum ástæðum. Myndinni lýkur án þess að reyni á nokkra persónu eða samúð myndist. Reyndar er ein persóna óaðfinnanleg, skipstjórinn (Ingvar Sigurðsson). Hann er þarna traustur eins og klettur á sínum stað í sínu hlutverki og aðeins meistari gæti gert þessa persónu úr því litla sem hann hefur að moða úr handritinu. Myndin í heild er 1. þáttur sögu sem ekki er sögð. Búast hefði mátt við því að einhver saga kæmi með konunni. Hvers vegna má áhorfandinn ekki vita hver hún er eða hvað hún er að gera á skipinu? Hvað vill hún? Fyrir hvað stendur hún? Sömu spurninga má spyrja um hina karakterana. Í myndinni er að finna góðar einstakar senur með góðum leik og stjórn sem njóta sín ekki vegna þess að framhaldið vantar. Ástæðan er semsagt ekki sú, að leikarararnir bregðist. Það er ÞJ 10 sep 2011 Desember2009 - Hilmar Oddsson Myndin byrjar á stússi alþýðufjölskyldu vegna heimkomu Jonna (Tómas Lemarquis), sem hefur verið í Suður Ameríku í þrjú ár að vinna við tónlist. Hann heldur stílnum úr hitanum og sker sig nokkuð úr fjöldanum þess vegna, en hann er líka einlægari og saklausari en hinir. 20 mínútur líða án vísbendinga um stefnu myndarinnar, en svo byrjar 2 þáttur á því að Jonni uppgötvar, þegar mamma hans deyr, að fjölskyldan hefur lifað í sárustu fátækt meðan hann hefur verið að frílista sig í útlöndum áhyggjulaus. Ástæða fátæktarinnar reynist vera falið vandamál í fjölskyldunni - áfengisfíkn dótturinnar, sem hefur fyrir tveimur börnum að sjá. Og áður en yfir líkur þarf Jonni að sýna að í honum býr manneskja, sem er fær um að taka ábyrgð. Hann þarf að senda lögregluna á systur sína til þess að stöðva hana á brennivínsbrautinni í þeirri von að hún fari að sinna börnuunm sínum. Vandamál systurinnar er falið fyir börnunum sem eiga að trúa því að mamma sé lasin og þreytt. Þessi ákvörðun er stór í hinum þrönga heimi Jonna. Nú er hann höfuð fjölskyldu, sem hann hefur tekið að sér. Þangað til hann tekur stóru ákvörðunina, er sannfærandi 2. þáttur, þar sem hann tekur á sig skyldurnar, sem mamma hafði á sínum herðum - að sjá um að fjölskyldan hafi í sig og á af engum efnum. Á meðan reynir hann að rækta tónlist sína, en þar kemur ástin hans - sem hann hefur reyndar gleymt í 3 ár - við sögu. En hún hefur fundið sér þægilegan stað í tilverunni sem væntanleg eiginkona útfararstjóra sem kann að græða á þörf og neyð meðborgaranna. Hvernig leysist úr málinu er kannski ekki alveg hnökralaust, en skilið er við persónur á góðri leið við jólaborðið. Uppgjörið er eiginlega fólgið í því að ástin hans, sem er lykilmannesja í tónlistinni, er á leið til hans aftur. Hún verður eins konar siðgæðismælikvarði sem jafngildir fullkomnu uppgjöri. Þarna er á sannfærandi hátt sagt frá neðri lögum þjóðfélagsins, þar sem persónur takast á við sjúkdóma, alkohólisma, fátækt og niðurlægingu. Sagan fjallar um mikilvægi þess að viðurkenna raunveruleikann. Í þessari fjölskyldu hefur grafið um sig sú lygi að allt sé í besta lagi. Gerandinn í þeirri sögu er mamman, sem af hreinni elskusemi stingur sannleikanum undir stól og vonar að allt fari vel að lokum. Pabbinn er sjúklingur og kemur eiginlega lítið við sögu nema hann heldur þessari glansmynd mömmu sálugu við með því að gera Jonna erfiðara að stöðva dauðagöngu dótturinnar. Þarna er ekki illur vilji á bakvið heldur góðvild. Sagan kemur þarna með sannfærandi sýn á fyrirbærið meðvirkni. Afinn á elliheimilinu tekur líka þátt í afneituninni á sinn skemmtilega hátt. Að láta áhorfandann kynnast þessum veruleika gegnum bróðurinn, sem hefur verið stikkfrí í annarri heimsálfu í 3 ár er góð lausn. Það má finna að samtölum og einu og öðru smálegu en aðalatriðin eru í góðu lagi. Sagan er heil og trúverðug og felur í sér mikilsvert efni, sem fær sannfærandi umfjöllun. Þessa lýsingu er aðeins hægt að nota um örfáar íslenskar leiknar kvikmyndir síðustu áratuga. Að Desember uppfylli þessar sjálfsögðu kröfur gerir hana að einni af bestu myndunum. Hér á þessum síðum eru ekki stundaðar einkunnagjafir, en vegna þess fálætis sem myndin hefur mætt er við hæfi að tala um gæði. Hvers vegna sambandið milli gæða og vinsælda er svona skakkt, er svo sérstök umræða, sem verður ekki farið út í hér. ÞJ 21 Jan 2012 Easy Rider1969 - Dennis Hooper Þessi mynd er varða í kvikmyndasögunni og minnismerki um ákveðna þætti hippatímabilsins. Þetta er vegamynd, en vegasagan er gömul, nægir að nefna t.d. Ódyseifskviðu. Það athyglisverða við Easy Rider er að hún er í sínum einfaldleika 1) atlaga að þjóðernisstefnu og 2) litskrúðug og samsett bæn um frelsi líkt og hippahugsjónin var. Tveir náúngar, (Peter Fonda og Dennis Hopper) sem við fáum ekkert að vita um annað en fötin sem þeir bera, kaupa „varnig” og selja með miklum hagnaði. Þeir hyggjast nota peningana til að komast burt, verða frjálsir. Þeir eru í raun og veru ekki að gera neitt rangt, nema svo vill til að varningurinn er ólöglegt dóp. Ef þeir hefðu til dæmis keypt fyrirtæki, blásið það út með lofti og selt það með miljarðahagnaði, hefði það verið samkvæmt reglunum. Þeir hafa einhverstaðar kynnst „frelsinu” og sem slíkir nota þeir ólögleg vímuefni. Hvar þeir lærðu að nota þau vitum við ekkert um. Þeir telja það greinilega í lagi og hluta af frelsinu. Þeir ferðast á mótorhjólum og hitta skemmtilegan brennivínsbelg (Jack Nicholson) sem fær að sitja aftan á, og leið þeirra liggur um suðurríki Bandaríkjanna. Heimamönnum líkar ekki útlit þeirra og í ónefndum bæ er þeim stungið í steininn. Í þeim næsta eru móttökurnar ennþá kuldalegri. Þeir yfirgefa krána án þess að ljúka af diskunum og leggja á flótta út í skóg. Heimamenn gera fólskulega árás á þá í svefni með barefnlum, sem lýkur þannig að Wyatt (Fonda) og Billy (Hooper) halda lífi, en Nicholson ekki. Wyatt og Billy ferðast áfram og í afskekktri sveit verða þeir á vegi bænda, sem skjóta þá hjólandi á þjóðveginum eins og hver önnur meindýr. Efni myndarinnar er umburðarlyndi. Hafa menn leyfi til að haga lífi sínu öðruvísi en hinir? Áherslan á eitrið er tískan þá. Fjöldi ungmenna trúði því af ýmsum ástæðum að hass og maríúana væru skaðlaus og víman var notuð til að gera þessar tilraunir með óhefðbundið ástalíf, sem þessi kynslóð hafði af einhverjum ástæðum tekið að sér. Eldri kynslóðin notaði sitt löglega vímuefni, brennivín, líka með dapurlegum afleiðingum. Hvers vegna átti unga kynslóðin að samþykkja og taka upp alla delluna hjá eldri kynslóðinni? Þetta voru löglegar spurningar. Þarna voru átök um einhvers konar frelsi og á sínum tíma hafði Easy Rider slagkraft og fór í fínu taugarnar á varðhundum kerfisins en einnig góðu fólki, sem vildi halda í fagra siði og mannlíf. Í dag eru tilfinningarnar blendnar. Uppreisnarandinn er fölnaður og sá hluti hippamenningarinnar, sem mest er haldið á lofti í myndinni er barnalegur í ljósi sögunnar. Hver er Wyatt og hvað vill hann? Um það veit maður lítið eða ekkert. Hann er óskrifað blað. Hann gæti orðið eitthvað. En hann virðist aðallega vera að skemmta sér, kannski svolítið að kynnast lífinu eftir að hafa verið alinn upp á „góðu” íhaldsömu heimili. Hann langaði kannski til að kynnast öðru fólki og þetta var tíðarandinn þá. Þetta voru nýjar svalar hugmyndir. Það er hægt að lifa öðruvísi lífi. Fyrirmyndir hippanna voru frá fátæku fólki í Asíu, leður af kindunum, bústaðir eins og hjá hirðingjum, hass þegar mat og drykk skorti, frjálslegt kynlíf, sem reyndar átti sér ekki uppruna hjá fátækum hirðingjum líkt og hitt. Þetta var of mikið fyrir sveitalúðana í Suðurríkjum Bandaríkjanna, sem voru alls ekki með á nótunum. Kannski hefur þeim fundist sér ógnað og tóku upp byssuna þess vegna. Myndin hefur ekki mikla efnislega umfjöllun. Hún stefnir þessum gildum saman í brennipunkt á þjóðveginum, þar sem byssurnar tala. Um hvað stóð deilan? Leður eða hvíta skirtu, makka eða rakaðan háls, hass eða brennivín. Ekkert kemur fram um þessa morðingja. Af bílnum að dæma eru þetta menn úr landbúnaði. Myndin dvelur í yfirborðinu og táknmyndunum. Þessi hópur mætir þessum hóp og það verður hvellur. Hvað gerði hana að vörðu í kvikmyndasögunni? Því er erfitt að svara. Kannski einfaldleikinn. Kannski týpurnar, Wyatt og Billi, Fonda og Hooper. Þeir voru svalir. ÞJ 23. sept 2010 Eldfjall
Áhugamál hans nú er að róa til fiskjar á gamalli trillu. Við þá iðju ber það til að trillan fyllist af sjó og honum er naumlega bjargað í land. Eftir það breytir hann um hegðun við konuna og sýnir henni blíðuhót. Auk þess reynir hann að eiga samskipti við sonarson sinn og kenna honum að vinna „eins og karlmaður". Hann gefur eiginkonunni lúðu til að laga lúðusúpu, sem er hennar uppáhald. Yfir lúðuborðinu fær eiginkonan heilablóðfall. Hún verður ósjálfbjarga og getur hvorki tjáð sig eða hreyft. Okkar maður tekur að sér að hjúkra henni heima, öllum til undrunar. Hann legggur allt kapp á að standa sig sem best með hag eiginkonunnar fyrir brjósti - ekki annað að sjá en þarna sé ástin að verki. Þá tekur hann allt í einu upp á því að kæfa hana til ólífis. Það er ekki hægt að segja að maður fylgi honum þennan rúma klukkutíma fram að morðinu, en það undarlega er samt, að það kemur ekki að sök. Persónan er á einhvern skemmtilegan hátt sannfærandi þó ekki sé það samúð sem lýsir sambandi áhorfandans við persónuna. Stóran hlut í því á einstaklega vel útfærður leikur Teódórs Júlíussonar og skemmtileg naumhyggja í leikstjórninni. En þegar þarna er komið, samkvæmt klukkunni ætti að vera komið að kjarna myndarinnar. Maður mundi búast við einhverri spurningu eða vanda og í framhaldi af því einhverri niðurstöðu. En í staðinn skellir höfundur undirbúningslaust framan í áhorfandann spurningunni, er líknarmorð réttlætanlegt? Athyglisvert er að áhorfandinn situr uppi með spurninguna, ekki aðalpersónan. Aðalpersónan svarar spurningunni án þess að deila mótífi sínu með áhorfandanum. Þess vegna slitnar sambandið við þessa að mörgu leyti skemmtilegu persónu þarna á þessum punkti. Áhorfandinn veit ekkert um það, hvað persónunni finnst um líknarmorð. Áhorfandinn hefur engar forsendur til að meta þessa ákvörðun persónunnar. Þess vegna er áhorfandinn í sjokki. Hvers vegna gerir blessaður maðurinn þetta? Þetta á sér ekkert mótíf eða aðdraganda. Úr erfidrykkjunni hverfur hann niður í fjöru og horfir út á sjóinn. Fyrst heldur maður að hann ætli að gera alvöru úr því sem hann reyndi í byrjun myndarinnar. Þá væri komið visst samræmi hvort sem maður væri sáttur við það eða ekki. Og tilgangurinn þá að hittast hinum megin eða álíka della. En nei, hann stendur þarna bara og tekur svo ferjuna heim. Þetta er enginn endir á dramatískri sögu. ÞJ 12. nóv 2011 Another Year 2010 - Mike Leigh Læknaritarinn Mary tapar í baráttunni fyrir hamingu í lífi sínu. Hún deyfir sársaukan með víni í stað þess að gera eitthvað í málinu. Mary sekkur djúpt og horfir í hyldýpi óhamingjunnar. Hvort Bakkus er orsökin eða afleiðingin er ekki á dagskrá. Myndin er rannsókn á ástandi hjá alþýðufólki í úthverfi Lundúna. Og niðurstaðan er - svona er þetta. Það er áhorfandans að draga út niðurstöðuna. Í sögu Mary vantar 1. þátt og 3. þátt. Við sjáum í rauninni aðeins seinni hluta 2. þáttar. Þetta hljómar ekki sem afburðaverk, en gætum að, þessi mynd leynir á sér. Eitt vantar sárlega í líf Mary - karlmann. Hún hefur notið samskipta við giftan mann, sem hefur látið hana sigla, og nú hefur hún misst aðdráttaraflið á markaðnum. Hún hefur notið vináttu hjónanna Tom og Gerri, en hún er að detta út úr hringnum hjá þessum elskulegu hjónum. Síðasti prófsteinninn þar er langþráð tengdadóttir, Kathy, sem Mary getur ekki stillt sig um að segja skoðun sína á. Í einu af fjölmörgum átakanlegum samtölum virðist hún vera að daðra við þá hugmynd að hún og Joe, sonurinn, gætu átt eitthvað saman þrátt fyrir aldrusmuninn. Við sjáum það sem líf hennar gæti haft upp á að bjóða, m.a. draum hennar um eigin bíl hverfa milli fingra henni þangað til ekkert er eftir og hún situr uppi með nagandi þrá eftir betra lífi og sambandi við aðra manneskju. Hún grípur síðasta hálmstráið, bróður Tom, Ronnie. sem einnig er kominn á endastöð. En það er ekki aldurinn, sem er óvinurinn. Það er eitthvað annað. Saga Mary er á sérkennilegan hátt fyllt með sögum hinna persónanna. Þess vegna þurfum við ekki að fá alla sögu hennar. Forsendurnar (1. þátturinn) koma með hjálp Joe og Kathy og uppgjörið (3. þáttur) með Ronnie og fjölskyldu hans. Jarðfræðingurinn Tom og eiginkona hans, sálfræðingurinn Gerri, eru í góðum málum og einhverskonar fyrirmyndir í þessari athugun. Þau hafa það sem þau þurfa og hafa fundið jafnvægi, ánægð hvort með annað og líf sitt. Þau eru ánægð í vinnunni, njóta samvista við vini sína, borða og drekka og rækta lífræna ávaxtagarðinn sinn. Þau hafa ekki stórar ófullnægðar langanir. Stóra áhugamálið (hjá Gerri) er að sonurinn Joe nái sér í kvenmann, sem hann gerir. Eina málefnið, sem kemur til umræðu, fyrir utan hversdagslega hluti, er kolefnisfótsporið. Pólitík eða önnur brennandi mál eru víðs fjarri. Vinirnir eru ekki eins lánsamir og Tom og Gerri. Mary er eins og hún er og Ken, gamall félagi Tom, hefur sinn sérstaka neysluvanda. Hann getur hvorki hætt að drekka né borða fyrr en honum er bumbult og er bókstaflega sagt að springa. Ronnie kynnumst við eftir að hann hefur grafið eiginkonuna, sem honum virðist hafa verið sama um. Of seinn í athöfnina er sonur þeirra, sem hefur ekki haft samskipti við foreldra sína árum saman og hatar föður sinn af ókunnum ástæðum. Það kviknar örlítið líf í augu Ronnie, þegar minnst er á Stones. Annars virðist hann á leið á eftir eiginkonunni. Þessar mannlýsingar koma í framhaldi af myndkafla með nafnlausri konu, í viðtali hjá Gerri, þar sem Geri reynir að fá hana til að hugsa um líf sitt, en hún hefur aðeins áhuga á resepti á svefnlyf. Hámark þessa skemmtilega viðtals, sem leggur línurnar í byrjun myndarinnar, er spurning, sem konan getur ekki svarað, hvenær var hún hamingjusöm? Hún getur ekki munað eftir því. Var hún einhverntíma hamingjusöm án þess að taka eftir því, eða hefur hún aldrei verið hamingjusöm? Aðferð myndarinnar er vinna leikarans við að rannsaka manneskjuna undir stjórn leikstjóra, sem veit hvað hann er að gera. Leiklist eins og hún gerist best. Frásögnin birtist eins og miskunnarlaus rannsókn fremur en greining á ástandinu eða kenningar um eitt eða annað. Þessi aðferð virkjar áhorfandann. Hann þarf að leggja til svolitla andlega vinnu til þess að njóta myndarinnar til fulls. Þessi mynd matreiðir ekki skemmtilegan draum, til dæmis um að verða vinur kóngs eða finna ástina eða trúa á lýðræðið. Áhorfandinn er látinn horfa í opna kviku án huggunar. Hann þarf að horfast í augu við tómleika, tilgangsleysi og hamingjuleysi þessa fólks sem er í seinni hluta 2. þáttar í lífi sínu. Það er að koma í ljós að lífið hefur ekki gengið út á neitt. Í samfélagi þar sem allt gengur út á yfirborðsþokka og neyslu er ekkert eftir, þegar einsaklingurinn er búinn að stinga út úr glasinu og hefur misst þokka æskunnar. Og þó myndin gerist á þessu aldursskeiði, þá er einföldun að segja að hún fjalli um það að eldast. En á þessum tímapunkti í lífi þessara einstaklinga kemur í ljós hvaða innstæðu, þeir hafa byggt upp. Þannig séð er myndin um það, hvað hægt er að gera við lífið. Meðgjöfin frá náttúrunni er æskan og kynþokkinn og löngunin til að borða og drekka og eiga samskipti við aðra og þegar æskuljóminn er horfinn og daglega lífið búið að missa spennuna, hvað er þá eftir? Hvað hefur tekist að búa til sem endist lengur en æskuljóminn? Til skoðunar er tímabilið milli tveggja atburða á mannsævinni, samdráttur Joe og Kathy markar upphafið og kveðjustund Ronnie og konu hans lokin - hún dauð, hann lifandi lík. Honum hefur ekki tekist að byggja neitt upp í sínu lífi. Samband hans við soninn er til marks um það. Mary ekki heldur, þó okkur þyki vænt um hana og vorkennum henni vegna þess að við höfum fengið að kynnast hluta af sögu hennar. Tom og Gerri hafa byggt upp líf, sem fullnægir þeim. Við getum haft okkar skoðanir á lífi þeirra. Ættu þau að eiga flottara hús, merkilegri garð, vinna skemmtilegri störf, vera yngri, hafa áhuga á pólitík? Þessar spurningar skipta engu máli. Þau eru ekki háð þessum hlutum. Ég ætla að leyfa mér að nefna ekki það, sem þau hafa eignast og verður ekki af þeim tekið. Leigh hefur lýst því, hvernig hann smíðar myndir sínar. Hann byrjar á því að ákveða persónurnar. Svo kemur sagan í hugmyndavinnu eða spuna með leikurunum. Aðaláherslan er á að skapa sannferðugar persónur og það hefur honum tekist meistaralega. Myndir eins og Secrets and Lies og Happy-go-lucky eru gullmolar. Enn eitt ár er ekki síðri. Sumir gera eitthvað svipað og Leigh og árangurinn er æfing með leikurum. Leigh tekst að lyfta æfingunni, þannig að hún er þrungin meiningu. Hann spinnur laglínuna með þeim hætti að saga persónanna skín í gegn á dempuðum nótum. Spurningar án svara eru jafn mikilvægar og það sem sagt er. ÞJ 11/3 2011 Festen1998 - Thomas Vinterberg „Veislan” er afmælisveisla með öllum venjum sem tilheyra. Fjölskyldan sýnir veldi sitt og ágæti í faðmi ættingja, vina og starfsfélaga. Myndin á að vera fullkomin. Glæsileg hjón sem njóta virðingar og vinsælda. Hann veitingamaður á glæsilegum herragarði í Danmörku. Það eru einhver smávandræði meðal barnanna - önnur systirin hefur svipt sig lífi - en þessi 60 ára afmælisveisla hans á að sýna að allt er í fullkomnu lagi eins og endranær. Aðalpersónan er elsti sonurinn Christian sem hefur sett upp veitingastaði í París. Hann er dulur, og það er sorg og næstum dauði í svip hans. Annar bróðir er Mikael, ofbeldisfullur skapmaður og nasisti. Þegar systirin kemur til veislunnar, finnur hún vísbendingar eins og þau léku sér með sem krakkar í baðherberginu, sem systir hennar drekkti sér í. Vísbendingarnar leiða hana á bréf, sem systir hennar skrifaði sem kveðju. Veislan hefst með ræðu Christians. Í stað venjulegu ræðunnar segir Christian frá því hvernig pabbi hans misnotaði börnin sín tvö, hann og systur hans. Fjölskyldan tekur þessu eins og hverju öðru uppátæki og pabbinn lætur þetta ekki á sig fá. Christian á það til að vera einkennilegur. Veislan heldur áfram. Christian gerir fleiri atlögur og þær enda á sama hátt. Hann er afgreiddur sem bjáni með falskar minningar og fyrst hann lætur sér ekki segjast og kemur sér í burtu er hann laminn og bundinn við tré úti í skógi. Og við tekur næsta atriði á dagskránni. Bréfið sýnir fram á að Christian sagði satt og dauði systurinnar var afleiðing misnotkunar pabba. Það þarf utanaðkomandi mann, kærasta systurinnar, sem er svartur og þar af leiðandi óvelkominn í veislunni, til þess að bréfinu sé ekki sópað undir teppið. Þegar myndin var gerð var kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum enn hálfgert tabú og hugmyndin um að maður af þessu tagi gæti verið barnaníðingur var sprenging. Myndin hafði áhrif á umræðuna og hjálpaði við að taka barnaofbeldi upp á yfirborðið. Kynferðislega ofbeldið er samt ekki efni myndarinnar. Meginefnið er ímyndin sem ekki má spilla. Veislunni skal haldið áfram. Veislugestir sameinast um að sópa öllum óþrifum undir teppið og fallega yfirborðið er mikilvægara en siðferðið, réttlætið og sannleikurinn. Myndin tekur til umfjöllunar, hversu einlægan vilja fjölskyldan og vinirnir hafa til að láta veisluna halda áfram hvað sem það kostar. Þarna verður mikilsvert efni að sprengju í höndum vandaðra fagmanna í kvikmyndum. Handritið er skothelt. Það kemur alls ekki að sök að þekkja má fyrirmynd í veislunni í Godfather. Aðlögunin er gallalaus. Sagan er eins og hún sé sprottin úr notarlegum dönskum veruleika. Myndatakan í hráum og ýktum dogmastíl á rétt á sér vegna þess að hún virkar eins og heimilismynd, sem einhver hefur tekið upp í veislunni. Stíllinn tekur truflunina af tökuliðinu burt á dásamlegan hátt. Leikstjórnin er óaðfinnanleg og klippingin heldur uppi góðum takti og hraða og vinnur með grófleika myndatökunnar (Valdís Óskarsdóttir). Þarna fellur allt saman í eina sannfærandi heild, handritið, leikstjórnin, kvikmyndatakan og klippingin. Klassísk mynd þó hún á yfirborðinu líti út eins og home movie. ÞJ 9 feb 2012 Fuglarnir1963 - Hitchcock Fræg mynd. Ein þeirra sem mest er vitnað til. Bensínstöðvarsenan er meðal þeirra bestu. Aðalpersónan er Melanie frá San Francisco, sem lifir á eignum föður síns, eiganda stórblaðs, og einsetur sér að ná í að henni finnst sjarmerandi lögfræðing, Mitch. Mitch fæst við að verja morðingja, en dvelur um helgar hjá móður sinni og yngri systur, Kathy, í þorpinu Bodega Bay. Þau Mitch og Melanie þekkjast svolítið eftir einhver samskipti í réttarsal , sem pirruðu Mitch. Í byrjun sögunnar hittast þau af tilviljun í gæludýrabúð, þar sem Mitch spilar svolítið með Melanie án nokkurrar mótstöðu af hennar hálfu og hún heldur brandaranum áfram með því að útvega honum fugla í búri til að gefa Kathy í afmælisgjöf - ástarfugla (lovebirds). Mitch er ekki síður upprifinn af persónu Melanie, en hún af honum, og samband þeirra nær þroska í senu sem ekki er í myndinni, en átti að vera á eftir senu, þar sem mamma hans finnur fyrsta fórnarlamb fuglanna - dauðan bónda á nálægum bæ. Ástarsenan endaði af einhverjum ástæðum í ruslinu. Í senunni á eftir er mamma Mitch komin upp í rúm í sjokki og þau Mitch og Melanie orðinn náin. Þessi verðandi ástarsaga hverfur þarna í baksvið og andstaða móðurinnar við að Mitch tengist konu og ótti hennar við að vera skilin eftir fær svolítið sjúklegt yfirbragð. En við höfum líka heyrt um þetta mál hjá Kennslukonunni, fyrrverandi kærustu Mitch. Önnur og alvarlegri saga tekur athyglina - þessir yndislegu samborgarar mannsins í náttúrunni, fuglarnir, hafa snúist gegn honum. Vangaveltur um ástæðurnar koma í fyrrnefndri óborganlegri senu við bensínstöðina. Fullorðin kona, fuglafræðingur, telur allt gott koma frá fuglunum en mennina vonda. Fyllibytta telur heimsendi í nánd. Öfgasinnaður hægri maður vill drepa alla fugla heimsins. Og móðir, sem óttast um börnin sín, heldur því fram að Melanie hafi komið með þetta vandamál. Umfjöllunin er ekki lengri. Eftir það höfum við stílfærða, næstum því vandræðalega baráttu við að verjast árásum fuglanna. Mitch, Melanie, mömmunni og Kathy tekst að komast undan í bíl og áhorfandinn situr eftir hjá þúsndum fugla, sem hvíla sig áður en næsta árás hefst. Hvernig mynd átti þetta að vera? Ég var 17 ára þegar myndin var frumsýnd og man eftir markaðssetningunni, þar sem dagblöð og tímarit voru nýtt til hins ýtrasta. Það var spilað á spennuhryllinginn og tæknina. Á þeim tíma var ekki einfalt að búa til senur eins og þegar fuglaskarinn ræðst á skólakrakkana. Litið var á myndina sem tæknilegt afrek. En hvað með innihaldið? Ástarsagan gufar upp eins og áður er getið. Mamman er gerð að einhverskonar grýlu án tilefnis. Melanie fer án mótífs upp á háaloft til þess að lenda í árás fuglanna, svo einhver dæmi séu nefnd. Hins vegar eru aukapersónur vel undirbyggðar, til dæmis Kathy og móðirin í bensínstöðvarsenunni. Eftir senuna sem vantar verður Mitch aðalgerandinn í myndinni sem karlmaðurinn í sambandinu. Verkefnið er að lágmarka skaðann af árásunum, lifa af og komast í burtu. En Mitch getur ekki talist aðalpersóna í þeim skilningi vegna þess að árásir fuglanna er ekki vandinn, sem sagan fjallar um. Fuglavandinn fær enga úrlausn. Vandinn sem fær umfjöllun (hefði átt að fá umfjöllun?) eru ástamál Mitch og Melanie. Melanie nær í sinn mann og mamman sættist við hana. Þær faðmast í aftursætinu á bílnum, þegar þau flýja. Það er orðin til ný fjölskylda. Handritið að týndu senunni er til. Ég hef ekki lesið það. Kannski lokar það ástarsögunni, en líklegra er að kaflinn hefði ekki dugað. Meiningin er niðurstaðan af tiltölulega einfaldri atburðarás (sem kemur ástarsögunni ekki beint við) - stigmagnandi árás fuglanna. Hún er spurningin: Hvað ef náttúran réðist gegn manninum? Spurning er sett fram án þess að minnast einu orði á það, hvernig maðurinn hagar sér í náttúrunni eða hvernig hann fer með dýrin osfrv. Eina hintið er búrfuglarnir. Það er að vísu mjög ákveðin vísbending. Maðurinn kaupir fuglana í búri til að gleðja þá sem honum þykir vænt um á afmælisdaginn. Þeir eru það eina af heimilinu sem fær að vera með í bílnum á flóttanum. Þannig vill maðurinn hafa fuglana (náttúruna) - í búri og undir sinni stjórn. Nú spyrjum við, kemst hann upp með það? En sú spurning var ekki komin á dagskrá 1963. Við getum farið í gegnum þessa mynd og fundið á henni byggingargalla ef við beinum athyglinni að þessari klisjukenndu ástarsögu og við getum verið hrifin eða ekki hrifin af persónunum og því sem þær standa fyrir. Í samhenginu verða þetta aukaatriði. Raunar læðist að manni sá grunur, að höfundurinn hafi viljandi skapað kaldar kantaðar persónur og brothætt samfélag til þess að áhorfandinn taki að minnsta kosti að hluta til upp sjónhorn fuglanna. Það skýrir frægt myndskeið í bensínstöðvarsenunni, þar sem brugðið er upp vinkli fuglanna á vígvöllinn. Hugmyndin gæti verið tengund af svartsýni, að þessi heimur mannanna eigi ekki betra skilið. Aðalatriðið er að spurningunni er dúndrað á áhorfandann og hann fer heim í sjokki. Maðurinn er kannski ekki herra jarðarinnar. ÞJ 2 ágúst 2011 (endurskoðað 14 feb 2012) (The) Good Heart2009 - Dagur Kári Jack hefur endað í barholu, þar sem hann uppvartar stamgestina þungur á brún án vina eða fjölskyldu. Nema hann kallar kaffiræktanda sinn í Dóminíkanska lýðveldinu vin. Hann gæti hugsað sér að fara þangað, ef hann væri hraustur, til að giftast mömmu hans. En Jack er einmitt ekki hraustur. Hjartað hefur bilað fimm sinnum. Á sjúkrahúsinu hittir hann, Lucas sem hann vill gera að eftirmanni sínum svo barinn lifi. Lucas er góður og einfaldur og Jack er hrjúfur og illur og kemur fram við alla af hroka og fyrirlitningu. Fram að 55tu mínútu fylgjumst við áhugasöm með því, hvort Jack með vonsku sinni og hroka takist að þjálfa Lucas þetta ljúfmenni sem þjón. Við upplifum söguna frá bæjardyrum Lucasar, og spurningin verður hvernig Lucasi takist til í þessu undarlega hlutverki og hvort hann muni hafa einhver jákvæð áhrif á Jack. Jack stjórnar og hefur ákveðnar hugmyndir um hvernig bar og allt sem honum tilheyrir á að vera. Deilan milli þeirra hefst út af þreyttu fátæku stúlkunni April, sem Lucas býður að gista og ætlar að kvænast, en Jack vill losna við. Lucas fer eftir rifrildi og Jack brjálast (hendir flösku). Stamgestirnir koma með köku handa Jack á afmælisdaginn og hann tryllist (brýtur gler) og hendir þeim út. Jack biður Lucas að koma aftur, April má fylgja með. En deilan heldur samt áfram. Breytinga verður vart hjá Lucasi. April gerist blíðmál við einn gestinn og Lucas reiðist og hendir henni út. Hann er farinn að taka upp takta Jack. Jack er kallaður í hjartaígræðslu, en tiltæka hjartað reynist ekki nógu gott. Í samtali við skurðlækninn sést að Jack er að mýkjast. Samspil Jacks og Lucasar kristallast skemmtilega í lítilli en örlagaríkri sögu af önd, sem Jack hafði ætlað í jólamatinn. Líf eða dauði andarinnar setur áhrif myndarinnar eiginlega í uppnám. Þegar Lucas er tilbúinn að höggva, vill Jack það ekki. Öndin bjargast undan hnífnum en verður til þess að Lucas lætur líf sitt í bílslysi og Jack fær nýtt hjarta. Vandamálið þarna er að þessi skemmtilega saga um öndina tengist sögunni um vináttuna á óþægilegan hátt fyrir áhorfandann. Þarna stendur Jack eftir sem sigurvegari í sögunni hver lifir og hver deyr og Lucas dauður. Gallinn við að Lucas sé dauður er sá, að áhorfandinn hefur verið í sporum hans. Áhorfandinn missir sinn mann og verður eiginlega reiður. Anda- og hjartamálið truflar söguna um vináttu sem er að verða til milli tveggja gjörólíkra manna með skemmtilegum vangaveltum um góðar og vondar manneskjur. En - ef við bökkum, þá er Lucas í byrjun að reyna að taka líf sitt vegna þess að heimurinn er vondur. Jack var á sinn hátt líka að reyna að taka/eyðileggja líf sitt og spilla með óhollu líferni og fjandsamlegri afstöðu til samborgaranna. Og í þriðja lagi er barinn - aðalatriðið í lífi Jack og þeirra sameiginlega verkefni - er líka í einhverskonar hættu, hvort hann lifir eða deyr. Það sem gerist þarna í lokin með persónuna, sem áhorfandinn heldur með, er strangt tekið galli, en alls ekki sorgarefni fyrir áhorfanda sem hefur áhuga á kvikmyndum. Þetta setur áhorfandann í svolítinn vanda, vill hann afneita þessu skemmtilega efni sem búið er að matreiða fyrir hann útaf því að eftirlæti hans í sögunni er látið hverfa? Kannski er það einmanakennd, sem grípur áhorfandann, að hafa ekki hetjuna sína lengur sem leiðbeinanda. Dauða Lucasar má bera saman við uppbrot, sem verður í Eldfjalli (sjá greiningu hér á síðunni), þegar aðalpersónan yfirgefur áhorfandann eða öfugt. Vandinn í Eldfjalli er hins vegar að breytni aðalpersónunnar á ekki augljósa snertifleti við efnið sem á undan er komið. Jack er aðalpersónan. Hann er gerandinn í vináttusögunni. Aðalvandi hans sem geranda er að halda kránni gangandi og Lucas hefur hlutverk þar. En í lífs eða dauða sögunni er það heilsan sem er aðalvandi Jacks, en í þeirri sögu er hann ekki gerandi. Þar stjórna örlögin. Jack hefur vissa hagsmuni bæði í sambandi við barinn og í sambandi við heilsu sína og í lokin fær hann lausn á heilsumálinu en örlög barsins eru í óvissu. Lucas er erfitt að skilja vegna þess að hann er fremur illa nestaður inn í söguna. Sjálfsmorð vegna þess að hann vill lifa eins og útigangsdýr í samfélagi þar sem gildir survival of the fittest! Annar umhugsunarverður brandari, sem virðist næstum of stór fyrir aðstæðurnar, vegna þess að við vitum ekki á hvaða reynslu Lucas byggir eða hvað það er sem hann túlkar á þennan hátt. Hann er eiginlega eins og hann hafi dottið niður af himnum. Svipað má segja um April. Hún kemur allslaus inn í söguna. Engin fortíð. Jack er sannfærandi fram að hjartaskiptunum, sem klikka. Hann er meira að segja svo sannfærandi að maður fer að sætta sig við, að hann sé vondur - svona eigi menn að vera í þessu umhverfi. Það verða hálfgerð vonbrigði, þegar hann verður góður. Vináttusagan er aðalsagan og hver lifir og hver deyr kemur inn líkt og örlögin í Nóa Albínóa, en þar hlýfa örlögin (snjóflóðið) hetjunni, en hér láta þau Lucas, sem áhorfandinn stendur með, falla. Lífs og dauða sagan kemur eins og hnífur þvert á vináttusöguna og setur áhorfandann í einhvers konar vanda í uppgjörinu, sem er paradísarheimt Jacks undir pálmatrjám. (Draumurinn í Nóa). Hið vonda hefur sigrað. Valdið hefur sigrað. Það hriktir í dramatíska forminu eins og gömlu skipi. Uppnámið verður til þess að maður fer að hugsa, hvernig Jack finnist að hafa hjartað úr vini sínum. Fyndnin í þeim brandara er á skökkum stað sem niðurstaða sögunnar og gildisfellir umfjöllunina um vináttuna fram að því. Þarna kemur ný niðurstaða - óþarfi að leggja sig fram, dauðinn bíður á næsta horni. Svo hugsar maður um myndina næstu daga og vikur og sagan og senurnar lifa og halda áfram að gleðja mann í huganum. Hún er semsagt bæði afburðagott fóður fyrir heilabúið og hefur þetta fína safaríka eftirbragð. ÞJ 21 Jan 2012 Til baka Grikkinn Zorba1964 - Michalis Kakogiannis (skáldsaga Nikos Kazantzakis)Myndin kemur skemmtilega fyrir sjónir nú, þegar tíðarandinn er annar. Það er lærdómsríkt að sjá útfærða stúdíólýsingu í þessu grófa umhverfi fátæks fólks á Krít árið 1964. Þarna eru fallegir svarthvítir rammar fullir af tjáningu og ekki gefinn afsláttur nema kannski á skipinu í byrjun myndarinar. Handritið, leikstjórnin og klippingin sleppa líka vel gegnum tískubreytingarnar síðan þá, þó leikur sé sumstaðar kröftugur. En hvers vegna er ég að nefna þessi atriði. Í þessari mynd eru þau svo augljós hluti sögunnar. Myndatakan og leikstjórnin breyta sögunni í stórkostlegt leikrit, sem gerir ekki lítið úr kvikmyndalistinni, heldur lifir sem mikilsverður hluti hennar. Ekki vantar dæmin um myndir, þar sem sviðsleiklistinni er klesst sóðalega upp á tjald. Hér er enginn að biðja um að menn séu að eltast við hversdagsleikann. Við vitum að fólkið er fátækt og byggingarnar að hruni komnar. Þær mega vera leikmynd. Það hæfir persónu Zorba. Aðalpersónan, Alexis Zorba (Anthony Quinn), býður fram þjónustu sína þegar rithöfundurinn Basil,(Alan Bates) kemur að vitja eigna sinna á eyjunni Krít. Basil er stífur brilljantínmaður, einhleypur. Zorba aftur á móti hefur átt margar konur og fengist við ýmislegt, meðal annars námugröft, og virðist í fljótu bragði rétti maðurinn fyrir Basil til að setja í gang gömlu námuna. Zorba daðrar við veika franska fyrrverandi vændiskonu, maddömu Hortensu, sem Zorba kallar Búbúlínu, og hefur dagað uppi á eynni eftir að hafa verið ástkona fjögurra aðmírála í blessuðu stríðinu. Hortensa er ástarþurfi og Zorba er of góðhartaður til að neita henni um svolítinn skammt. Síðar vill hann láta gott heita, en Basil stýrir málinu í þann farveg, að Zorba verður að ganga leiðina á enda og lofa að giftast Hortensu og athöfnin fer óðar fram í hópi þeirra þriggja rétt áður en Hortensa gefur upp andann. Zorba lætur virðingu fyrir mannlegum tilfinningum ráða gerðum sínum í þessu máli eins og öðrum áður en hann hugsar um eigin hag. Í sambandi Zorba og Hortensu reynir verulga á mannkosti Zorba og verður það að teljast kjarni myndarinnar. Samband Basil og Zorba er skemmtilegur þráður, þar sem Zorba er lærimeistarinn. Basil heillast af lífskrafti Zorba og Zorba fær að njóta þess að sjá Basil breytast úr þurrum bókamanni og landeiganda og þar með kapitalista í tilfinningaveru. Basil kemur Zorba verulega á óvart með viðbrögðum sínum við katastrófunni í lok myndarinnar, þegar hin stórkostlega áætlun Zorba um rennibraut fyrir timbur, sem á að gera þá ríka, hrinur svo ekki stendur steinn yfir steini. En tap Basil á rennibrautinni er nánast skemmtun og ekki nándar nærri eins alvarlegt og sorg hans og ráðleysi, þegar hann verður óviljandi til þess að ung ekkja, meistaralega leikin án orða af Irenu Papas, ólgandi af fegurð og skapfestu, er drepin í hefndaræði múgsins, eftir að aðdáandi hennar, sonur mikilsháttar manns, stekkur í sjóinn af sorg, þegar hún býður Basil ást sína. Umhverfið er heimska múgsins og fátæktin og draumarnir um stórkostlegar framkvæmdir. Og í leiðinni fær kaþólska kirkjan smásneið, þegar Zorba stríðir munkunum í kirkjunni á hæðinni og skemmtir þeim um leið með því að breyta vatni þeirra í vín. Töfrandi saga, fléttuð saman með húmor og innsæi í manneskjuna og samfélagið. Og á einhvern magnaðan hátt skilur myndin áhorfandann eftir með þau skilaboð, að það sé eitthvað ósagt. Dans þeirra Zorba og Basil er ekki endirinn. Þar er lífskraftur þeirra að fá útrás. Það er óður til mennskunnar með sínum tilfinningum og gleði og sorgum. Báðar ástkonurnar eru farnar. Annar gerði skildu sína, hinn brást. En dansinn er til merkis um að næst er Basil betur undir lífið búinn. Fólkið birtist í sinni nöktu fáfræði og græðgi en það er ekki niðurlægt. Jafnvel faðirinn sem drap saklausa ekkjuna hefur einhverja reisn. Hann hefndi sonar síns, samkvæmt reglum samfélagsins. Til baka Gríptu mig ef þú geturCatch Me if You Can Þetta er semsagt bull. Sá sem heldur öðru fram er sama fíflið og þeir sem Frank plataði. En það getur verið skemmtilegt að láta spila með sig. ÞJ 12 nóv 2011 Heimsmethafinn í vitanum2009 - Jón Karl Helgason Yfirbragðið er minnisvarði um síðasta vitavörðinn. Er það portret? Nei, eiginlega ekki. Mikil áhersla er á að lýsa starfinu, í fyrsta lagi vinnunni við vitann, í öðru lagi veðurathugunarstörf og í þriðja lagi fuglamerkingar. Hvað er þetta þá? Fræðslumynd? Já. Myndin lýsir þessari þríþættu starfsemi sem fer fram þarna í vitanum og það er einn maður sem sér um það allt. Í heimildamyndum vill maður hafa aðalpersónu og drama. Þarna er ekki drama á ferðinni. Hins vegar er er augljós aðalpersóna í þeim skilningi að myndin fylgir einum manni í starfi hans. En það vantar ferð eða markmið eða spurningu, hvað vill aðalpersónan. Hann virðist einfaldlega vera í rútínunni allan tímann. Kvikmyndatakan er góð í þeim skilningi að þarna eru fallegar myndir úti og inni. Vitinn gefur tilefni til skemmtilegra mynda með skýjum á fullri ferð eða ljóskeilu að snúast í speglunum og ljósbroti. Þarna skapast skemmtileg stemning í nosturslegum myndum. Margir fallegir rammar. Tónlist er fyrir veðrahljóð. Það kemur vel út sem áhersla í fyrstu, en missir marks þegar það er ofnotað. En um hvað er myndin? Menn eru að vinna afrek út um land af lítillæti. Við hlustum á vitavörðinn segja frá starfi sínu og þulur blessunarlega fjarri. Sjónvarpsleg viðtöl með veðurstofustjóra, vitamálastjóra og umhverfisstofu eða hvað það var út úr kú. Ég náði ekki mikilvægi kunnuglega goskaflans fyrir þennan mann, en arkífmyndir úr stríðinu voru hluti æsku hans. Í kafla um skólaferðir hans var farið yfir mörkin í sviðsettum hríðarkófsmyndum. Sá kafli útskýrði kannski að stjórnandinn var gerður að leikstjóra sem kemur spánskt fyrir sjónir í heimildamyndum eða fræðslumyndum. Gaman að sjá íslenskt fólk og umhverfi, en margar spurningar sitja eftir. Hvernig persóna var þessi maður? Hvað vildi hann? Hvers vegna valdi hann sér þessi störf? Hvers vegna var hann að merkja fugla. í hvaða samneyti var hann við aðra fyrir utan að afhenda gögn og banka á dyr. Að sumu leyti er því svarð. Maðurinn virtist einkar hófsamlegur í framgöngu og ekki líklegur til að troða sér fram fyrir aðra. En samt er einhver ófullnægja í endinum og sonur hans sem tekur við svarar ekki spurningunum sem vaka í lokin. Þarna er á ferðinni maður sem hefur unnið þjóð sinni gagn sennilega án þess að hafa verið beðinn um það né þakkað fyrir það. Það er út af fyrir sig merkilegt. Hann er einn af þeim mönnum, sem rækja störf sín af samviskusemi alla ævi og allt í einu tekur einhver eftir því að þeir hafa unnið þrekvirki og fært þekkinguna skref fram á við. Þetta er þörf kvikmynd og mikilvægt framlag til kvikmyndaflórunnar. Á þessum miðum eru verðug verkefni fyrir kvikmyndamenn. ÞJ 23. mars 2010 Ikiru
ÞJ 13. Okt 2011 InnherjinnThe Insider 1999 - Michael Mann Í Innherjanum höfum við spillingu, sem allir vita um, en ekki er talað um. Og það er kannski ekki nóg að einhver óbreyttur segi frá. Nógu hátt settur maður verður að gera það. Hrunskýrsla Alþingis hefði dugað. Sannleikurinn verður að koma úr innsta hring. Tóbak er vanabindandi og spillir heilsunni. Tóbaksfyrirtækin vinna að því að auka vanabindinguna án tillits til heilsu neytenda. Jeffrey (Russel Crowe) er nýhættur sem yfirmaður hjá einu stærsta tóbaksfyrirtæki heims. Hann hafði þetta hlutverk. Sjónvarpsmaðurinn Lowell (Al Pacino) er hugsjónamaður í fréttabransanum og er aðalpersónan í sögunni. Sagan er um trúnað. Jeffrey hefur gert trúnaðarsamning, sem hann ætlar að halda. Hann ætlar ekki að tala um það sem hann hefur komist að í starfinu. Nú hefur stjórnin áhyggjur af því að hann muni samt sem áður gera það, og þrýstir á hann að skrifa upp á meira, skilgreina nákvæmlega allt sem hann má ekki tala um. Þá gerir hann uppreisn. Lowell hefur fundið lyktina af þessu máli og bíður. Jeffrey virðist vera með vandann. Á hann að segja frá eða þegja. Það er margt í húfi meðal annars fjölskylda hans. Lowell leggur kapp á trúnað við heimildamenn. Hann gefur þá ekki upp og hann skilur þá ekki eftir í kuldanum. Jafnvel ekki þó sjónvarpsstöðin hans sé í húfi. Hann er trúr sínum hugsjónum og sínum reglum og gefur engan afslátt. Sagan er lögfrðiþras frá byrjun til enda. Atburðarásin er að mestu í fundum og símtölum. Lowell tjáir sína afstöðu alla myndina, aftur og aftur. Hann svíkur ekki sína heimildamenn. Hann stendur við það sem hann segir. Hann vill fram með sannleikann, hvað sem það kostar. Hann stendur uppi í hárinu á hverjum sem er. Hann er ekki til sölu. Hann ver sitt sjónarmið fyrir bestu vinum sínum. Hann berst og gefst aldrei upp. Mestu vandræðin (lowest point) í sögunni er þegar stöðin gefst upp fyrir lögmönnum tóbaksrisanna. Lowell hættir hjá stöðinni. Samt er hann sigurvegari. Stöðinn hefur brugðist, ekki hann. Eiginkonan segir, þú hefur sigrað. Áhorfandinn er ánægður. ÞJ Jóhannes
Efni 1 þáttar er mjög takmarkað með þeim afleiðingum að við höfum ekki kynnst Jóhannesi að neinu marki, þegar misskilnings-sagan fer í gang. Til þess að búa til nothæftan 2. þátt hefði þurft meira efni um þau hjónin og heimilishagi þeirra og grínvandamál. Og til þess að fá endi hefði þurft nothæfan 3. þátt (endi) með einhverskonar uppgjöri þeirra hjóna. Eina uppgjörið er milli lögreglunnar og Jóhannesar, en deilan var ekki milli þeirra. Raunverulegi vandinn var heldur ekki sá, að Jóhannes væri pervert eða ofbeldismaður eða á flótta undan lögunum. Þarna eru góðir sprettir í umbúðum en söguna og innihaldið vantar. Jón og séra Jón2011 - Steinþór Birgisson Séra Jón Ísleifsson býr í Árnesi og þjónar litlum söfnuði í óþökk safnaðarlima. Sagan er sögð eingöngu frá bæjardyrum Jóns, en andstæðingarnir eru fjarri, nema prófasturinn kemur á einhverskonr dómþing til að taka út staðinn. Jón talar alla myndina mest utan myndar en líka í mynd og klippt milli guðþjónustu, kindahalds, æðarbúskapar og undarlegra viðgerða á tækjum. Öðru hverju heyrast lesnar frásagnir af Jóni sem teknar eru af netinu. Þetta er einföld mynd, eins konar portret á þessum tíma þegar söfnuðurinn er að flæma Jón í burtu. Myndin þykist ekki vera annað og meira en hún er. En tilfinningin eftir 90 mínútur er að það hefði verið gaman að sjá meira kjöt. Ekki samt einfalt að segja, hvað það hefdi átt að vera. Fjarvera safnaðarins er vandræðaleg og mörgum spurningum ósvarað um hann. Hvað gerði Jón rangt? Myndin lýsir falslausum ófullkomnum manni, sem fljótt á litið ætti að vera upplagður sálusorgari. Hver var meginvandinn, sem sagan fjallaði um? Var séra Jón ekki nógu flottur eða var það deilan um eyjuna, sem gaf af sér meiri tekjur en afgangurinn af landbúnaðinum í sveitinni? Heimildamyndin þarf ekki að sýna allt eða svara öllum spurngum, en hér er það galli sennilega vegna þess, að maður fær á tilfinninguna að ekki sé öll sagan sögð. Baráttan við söfnuðinn byrjar strax sem einhverskonar innri bárátta aðalpersónunnar - að sætta sig við aðstædur sem hann er kominn í vegna eign galla, sem hann af óskýrðum ástæðum getur ekki bætt úr. Það er ekki á hreinu hvað ræður framkvæmdaleysi hans, meðfæddir eiginleikar eða viljaleysi. Hann hefur krækt í „feitt" embætti og „góðan" stað og getur ekki hugsað sér að hverfa þaðan, en söfnuðurinn vill losna við hann. En smávægilegar aðfinnslur falla í skuggan hjá stórum kosti. Myndin skartar aðalpersónu, sem áhorfandinn hefur samúð með - persónu sem stendur frammi fyrir raunverulegum vanda. ÞJ 12 nóv. 2011 Korriró
Kórinn Les choristes ÞJ 7 Janúar 2011 Leyndarmál og lygar(Secrets and lies) 1996 - Mike Leigh Hortensa þarf að vita hverjir séu foreldar hennar. Sú þörf knýr söguna áfram og því er eðlilegt að líta á Hortensa sem aðalpersónu. Hún er svört og er í góðu starfi og í góðu sambandi við annað fólk. Hana skortir ekkert nema hún hefur misst báða foreldra sína, sem sögðu henni, þegar hún var barn, að hún væri ættleidd. Í nýjum aðstæðum kviknar þessi löngun að vita um uppruna sinn. Svo vill til að lögum hefur nýlega verið breytt, og hún á rétt á því að fá upplýsingar um nöfn kynforeldra sinna. Listi SchindlersSchindlers list 1993 - Keneally/Steven Spielberg Bók Keneally er á milli heimildabókar og skáldsögu. Hún er byggð á sönnum heimildum og fyllt upp í eyðurnar til að fá efni í atriði. Þannig verður til eins konar skáldsaga. Efnið er stórmerkilegt, því það er staðfest af mörgum heimildamönnum. Þess vegna er það hafið yfir grun um ýkjur eða réttlætingu. Hinir góðu eru ekki hafnir til skýjanna og hinir vondu fá einhverskonar málsvörn, ef hún er til. Aðalpersónan er bæði merkilegur maður og skemmtilega mótsagnakenndur persónuleiki. Gallinn er óþarfar endurtekningar til að styrkja heimildaþáttinn og gera upplýsingarnar trúverðugri. Þessi bók er þörf lesning til að minna á hversu fjöldinn er tilbúinn að sýna sterkum mönnum gagnrýnislausa hollustu. Þarna hrópa afleiðingarnar á lesandann. Kvikmynd Steven Spielberg er að því leyti betri en bókin að hún einfaldar nóg til að sagan verði samfelld, en hún spillir næstum engu. Myndin af aðalpersónunni er aðeins fegruð og stórum hluta af persónusögu hans sleppt, en það kemur ekki að sök og hún heldur sama trúverðugleika og reynir að ná yfir fjölda persóna á svipaðan hátt og bókin. Sjaldgæft að sjá svona vel unnið úr efni. Svarthvít myndataka gerir myndina heimildamyndalega. Hugmyndin er að áhorfandinn færist nær sögunni og trúi betur að hún hafi raunverulega gerst. Er þessi sviksemi við áhorfandann til bóta? Fyrir áhorfanda sem vill láta plata sig er hún það. Svarthvíta myndatakan leiðir líka til þess að ímyndunarafl áhorfandans er virkara. Tilfinningin er lík því að koma inn á safn og ímynda sér það sem ljósmyndirnar ná ekki að sýna. Að öðru leiti eru atriðin hvorki fegruð né gefin listræn áferð. Það er viss fjarlægð frá persónunum, líka vegna þess hvað þær eru margar. Þetta er safn persóna. Myndin er laus við væmni, sem ekki er hægt að segja um aðrar myndir höfundarins. ÞJ 24. mars 2010 Mamma Gógó2010 - Friðrik Þór Friðriksson Þarna er aðalpersónuvandi. Ef Gógó er aðalpersónan, er Friðrik of fyrirferðamikill. Kvikmyndaframi hans og fjármál koma alsheimer sjúkdómi mömmu ekki beint við. Nema samband þeirra, blind trú hennar á honum og dugnaður hans við að leita hana uppi og bjarga henni úr vandræðum. Það er skemmtilegt. En “saga” hans skyggir á “sögu” hennar. Gæsalappirnar vegna þess að hvorugri sögunni er fulllokið. Gógó deyr allt í einu og Friðrik gleymist eftir að hafa frétt af því að hann missti af vinning á hlutabréfamarkaðnum. Hvorutveggja út af fyrir sig góð atriði, sérstaklega dauði Gógóar á gröf eiginmannsins sáluga, sem er allstaðar nálægur í draumum hennar. Gógó við gröfina verður að lokakafla myndarinnar án þess að vera uppgjör í hennar sögu. Enn meira vantar á sögu Friðriks, sem endar á þessum brandara úr kauphallarbraskinu. Í sambandi Gógóar við afturgönguna er brugðið á leik með því að blanda saman ímyndun og veruleika, sem tekst vel. Persónan Gógó er skemmtileg og frábærlega leikin af Kristbjörgu Kjeld og samklipping með efni úr “79 af stöðinni” er sannfærandi, allavega fyrir þann sem þekkir myndina, en spurning hvernig þetta orkar á áhorfanda sem þekkir ekki samhengið. Kannski vel. Hvert er vandamál Gógóar? Hún verður veik og deyr. Við því getur hún ekkert gert. Í þeirri baráttu verða engir sigrar eða ósigrar, baráttan er einhvers konar leið niður brekku, og óvinurinn er óáþreifanlegur eins og örlögin. Hann flokkast eiginlega undir umhverfi eða aðstæður, sem persónan lifir í. Þess vegna er erfitt að búa til drama. Samt tekst að skapa tilfinningu í lokaatriðinu, þar sem Gógó deyr á gröf eiginmanns síns. Ástæðan er sú, að manni er farið að þykja vænt um hana sem persónu og maður finnur til með henni. Frásögnin er frá sjónarhóli sonarins og því ekki lokið vegna þess að spurningin er vakandi, hvað gerir Friðrik, hvernig verður honum við, hvað hefði verið hægt að gera osfrv. Uppgjörið vantar. Ef vinkillinn hefði verið frá Gógó og sagan í myndinni saga hennar með forsendum, baráttu og uppgjöri, væri endirinn út af fyrir sig eðlilegur. Uppgjörið hefði átt að vera komið á undan. En uppgjörið vantar að undanskildu fallegu atriði, þar sem Friðrik þakkar mömmu sinni með tárin í augunum og hún svarar, í hvaða leikriti erum við að leika? Ég er ekki að biðja um lítið, að gera andlega veika persónu að aðalpersónu, en það er bygging myndarinnar sem krefst þess. Og þar af leiðandi skyggir saga Friðriks á sögu Gógó. Gógó ætti að vera aðalpersónan, en fær ekki að vera það, nema í lokin. En einmitt þar, er kannski fyrst þörf á því að aukapersónan Friðrik taki við hlutverki hennar og ljúki myndinni. Lýsingin á Friðrik er út af fyrir sig í lagi. Maður skilur persónuna á vissan hátt og vill vita hvað verður um hann. Reyndar má finna að því að hann virðist ekki hafa vilja til einhvers. Hann lifir í limbói, þar sem hlutirnir eiga að reddast. En hvaða hlutir? Að hann nái sjórn á fjármálum sínum? Að einhver komi að sjá myndirnar hans? Hvaða myndir? Hvernig myndir gerir hann? Hvað vill hann? Hvað er hann að segja í myndum sínum? Ef þetta hefði tengst aðalefninu, sambandi sonar og móður, hefði það lyft myndinni í hæðir. Það vantar átakanlega lítið uppá að handritinu og myndinni hefði verið fulllokið, en sú vinna hefði getið af sér enn betri mynd og sannfærandi umfjöllun um kveðjustund sonar og móður. ÞJ 18. mars 2010 MúrmeldýradagurinnGroundhog day 1993 - Harlod Ramis (Leikstjóri og höf) Danny Rubin (sagan og hugmyndin). Leiðinlegur, sjálfumglaður veðurfréttamaður hjá sjónvarpsstöð, Phil, fer til Groundhog til að taka upp frétt um Múrmeldýradaginn. Með honum er stjórnandi, ung og viðkunnanleg stúlka, Rita, og tökumaður. Eftir upptökuna leggja þau af stað heim. Á þjóðveginum er allt fast út af hálku og lögreglan lokar veginum, vegna væntanlegs bils, sem hann sjálfur spáði. Þau gista. Phil vaknar við klukkuna klukkan 6:00 og það er aftur kominn Múrmeldýradagur, sami mánaðardagur og í gær. Aftur og aftur upplifir Phil sama daginn. Það sem hann gerir þurrkast út. Aðrir gera það sama nema við fáum ný viðbrögð þeirra í hvert skipti, en dagarnir þurrkast út, þangað til hann síðasta daginn, hefur loksins lært að koma almennilega fram við fólk, lært að spila á píanó, kynnt sér allt sem verða má samferðamönnum hans til bjargar og hefur tekist að gera Ritu ástfangna af sér. Loks vaknar hann í rúminu með Ritu við hlið sér. Þetta er heimspekileg spurning: Hvað ef einstaklingurinn gæti endurtekið daginn og lært af mistökunum og lifað hann aftur, þangað til hann geri allt óaðfinnanlega? Svo má spyrja, hvað með það? Niðurstaðan er engin. Ekki önnur en - jú, það væri fyndið. Hún sýnir hvað maðurinn er ófullkominn. Hún fjallar um hversu óundirbúinn maðurinn er að lifa lífinu. Hversu mikið hann þarf að læra. Hvað hann vantar mikið upp á að vera fullkominn. En hver er niðurstaðan? Jú, það væri gaman. En það er ekki þannig. Er hægt að færa þessa sögu yfir á veruleikann. Jú, hún hlýtur að vera hvatning til að gera betur, nota tímann betur, vera betri við aðra osfrv. Samt eru einhver vonbrigði sveimandi í lokin. Ég held það séu í fyrsta lagi vandræðin við að yfirfæra þessa reynslu yfir á daglega lífið. Í hvaða umhverfi gerist myndin? Hvernig fólk er þetta. Hvaða áhrif hefur það sem gerðist á þetta fólk? Og í öðru lagi, hversu djúpar eru breytingarnar: Er hann einhverju nær? Hefur hann bætt sig í raun? Getur persóna bætt sig eins og lýst er í myndinni? Eru breytingarnar aðeins á yfirborðinu? Lendir hann í sama vandanum með morgundaginn og næstu daga? Og í þriðja lagi: Kannski er of mörgum spurningum ósvarað. Það er gott að fá áhorfandann til að hugsa, en höfundurinn þarf að koma með einhver bitastæð svör eða tillögur. ÞJ 19. apríl 2010 Við kynnumst unglingi sem býr í dauflegu samfélagi á Vestfjörðum, Nóa. Nói hefur engan áhuga á náminu, enga drauma, engan vilja. Hann ranglar á milli skólans, sjoppunnar og fornbókabúðarinnar. Heima lokar hann sig niðri í kjallara. Hann býr hjá ömmu sinni. Mamman er hvergi. Pabbinn er drykkjumaður. Nói verður skotinn í stelpu. Hún er dóttir bóksalans. Hann bannar Nóa að koma nálægt henni og henni að vingast við Nóa. Þetta er ömurlegt líf en Nói kvartar ekki og hann gerir heldur ekki neitt í málunum. Skólastjórinn segir að sálfræðingurinn hafi sagt, að Nói sé kannski undrabarn. Er það grín eða alvara? Enginn veit. Stúlkan er góð við hann og segist vilja fara með honum eitthvað burt. Þannig líður tíminn þangað til komið er að lokum myndarinnar. Nói fer ofan í kjallarann eftir að hafa gert barnalega tilraun til að ræna banka, stela bíl og bjóða stúlkunni að þau láta sig hverfa saman. Hann kveikir sér í sígarettu og það heyrist titringur, svo drunur, svo ærandi hávaði og svo er allt hljótt og ljósið hefur slokknað. Hann reynir að opna hlemminn, en hann er fastur. Hann kallar en enginn heyrir til hans. Hann kveikir á sígarettukveikjaranum. Þegar hlerinn opnast eru björgunarmenn fyrir utan. Hann er staddur í björgunarskýli, þegar nöfn þeirra sem fórust í snjóflóðinu eru lesin upp. Hann sækir afmælisgjöfina sína í kjallarann, stereóskóp með myndum frá Haiti. Sjórinn lifnar bak við pálmatrén. Þetta er einföld saga og hún virkar. Það skipti engu máli, hvað hann vildi. Myndin var ekki um það. Hún er um örlögin, tilviljanirnar, jafnvel það sem tekur við, þegar mennirnir ráða ekki lengur við atburðarásina og hætta að skilja. Það verður til tilfinning sem erfitt er að útskýra. Þarna tekst að búa til kvikmyndalist, sem er meira en góð fagmennska. Ekki lengur spurning um magn eða mælanleg gæði. Myndin er galdur. Og ekkert óbragð, engin hégómi, enginn vandræðagangur, engin lygi, enginn að þykjast vera meiri en hann er. Einföld mynd, þar sem hið einfalda verður merkilegt. Heimspekin (meiningin) er tekin að láni frá Kirkegaard, þú sérð eftir því hvort sem þú hengir þig eða ekki. Hann, þessi ómerkilegasti meðlimur samfélagsins, er jafngóður og hinir, þegar náttúran (eða örlögin) taka í taumana. Myndatakan er einföld, stílhrrein, í bláum grafískum tóni sem hæfir þessu fábrotna lífi. Húmorinn allstaðar nærri. Myndin er um manninn í náttúruöflunum. Hvað maðurinn er lítill gagnvart þeim. Meiningin: Þú hengir þig eða hengir þig ekki, þú sérð eftir hvorutveggja. Sagan/líkingin í stuttu máli: Vandræðaunglingur lifir af snjóflóð vegna þess að hann er vanur að loka sig frá samfélaginu niðri í kjallarakompu. ÞJ - 18. mars 2010 Nýtt tunglNew Moon 2009 - Chris Weitz 18 ára stúlka, Bella, er ástfangin af fölum, veiklulegum en fallegum manni, Edward, sem segist vera 109 ára en lítur út fyrir að vera 25. Bella óttast að verða gömul meðan Edward heldur æsku sinni. Edward er fljótur, sterkur og gáfaður og hefur yfirnáttúrulega hæfileika, þegar þörf er á. Í slagsmálum er hann betri en enginn, með ofurkraft og snerpu, ósæranlegur að því er virðist. Hann er öðruvísi andlega, laus við mannlegar tilfinningar. Vandi hans er að hann hefur áskapaða löngun til að drekka blóð manna. Sama gildir um fólkið hans. Hann er semsagt ekki maður, þó hann líti út fyrir það, heldur vampíra. Edward hefur af einhverjum ástæðum orðið ástfanginn af Bellu meðan hann af náttúrunnar hendi girnist blóð hennar. Þessi ást þeirra er nokkuð stórt vandamál, því samlíf með Edward þýðir að umgangast hans líka, sem myndu ekki láta ástina hindra langanir sínar. Hvað er til ráða fyrir okkar konu, Bellu, sem er í stöðu aðalpersónu myndarinnar? Eins einkennileg og það hljómar, vill hún einmitt verða bitin. Það með yrði hún ein af þeim, eins og Edward. Mesta hættan og æðsta óskin virðast eitt og hið sama. Edward vill að hafa vit fyrir Bellu og segir henni upp. Hann elskar hana svo mikið að hann vill ekki eyðileggja líf hennar með því að gera hana að vampíru. Hann segir Bellu, að fólkið hans verði að fara og hann elski hana ekki lengur. Bella getur ekki á heilli sér tekið eftir að Edward er farinn. Edward birtist henni alltaf á hættustund og nú tekur hún til við að stunda glæfra til að framkalla þessar sýnir. Hún leitar til 16 ára vinar síns, Jakobs, að gera upp mótorhjól svo hún geti komist í verulega hættu. Jakob virðist ekki alveg laus við ofurmannlega krafta. Hann sveiflar þungu mótorhjólinu eins og barnakerru. Enda kemur fljótlega í ljós að þar fer úlfur í sauðagæru. Hann er semsagt varúlfur í mannslíki. Bella hjólar þangað til hún missir stjórn á mótorhjólinu og dettur og meiðir sig. En Edward birtist ekki. Hvað hefur klikkað? Jakob er hins vegar betri en enginn og ætlar ekki að láta neitt koma fyrir hana. Hann bjargar henni líka frá drukknun, þegar hún stekkur fram af bjargbrún í sjóinn. Nú verður smámisskilningur til þess að Bella og Alice, systir Ewards, ferðast eins og skrattinn sjálfur til Rómar, til að bjarga Edward, sem ætlar að farga sér af því að hann heldur að Bella sé dáin. Hann vill ekki lifa í heimi, þar sem Bellu vantar. Hvað á að geta orðið honum að fjörtjóni, liggur ekki ljóst fyrir. Þarna verða átök sem setja Bellu í hættu og hún fær að sýna hvað hún elskar Edward mikið og hvað hún er “hugrökk”. Það verða átök milli Edwards og Jakobs og allt þetta endar með því að Edward viðurkennir að hafa logið að Bellu og biður hana að giftast sér. Eins konar ljúfur endir, en flestum spurningum ósvarað. Myndin er eins konar þáttur í algengri framhaldsseríu. Á undan kemur Ljósaskipti (Twilight 2008), sem skýrir margt fyrir áhorfendum þessarar myndar. Sagan á eftir að lifa áfram í næstu mynd. Þarna er samt ýmislegt athyglisvert á ferðinni. Aðalatriðið í myndinni er staða Bellu. “Venjuleg” stúlka þráir að elska og vera elskuð. Henni er vandi á höndum í heimi, þar sem strákarnir, þó þeir líti út fyrir að vera menn, eru í raun og veru vampírur eða úlfar. Þetta er draumurinn um ást út yfir líf og dauða á erfiðum tímum. Að ástin sigri þessar yfirnáttúrulegu ógnir. Einn vandinn við að segja þessa sögu felst í skiptingunni milli raunverulega heimsins og hins yfirnáttúrulega. Áhorfandinn þarf að sitja á vagninum í þeim leiðangri. Þar skiptir kannski á milli kynslóða og kvikmyndareynslu. Þeir sem hafa alist upp við tölvuleiki kippa sér ekki upp við yfirnáttúrulegar verur eða atvik sem standast ekki, hinir gera það. En þó yfirnáttúruleg atvik séu út af fyrir sig samþykkt sem aðferð, þá er vandinn enn með dramað. Hvernig á að óttast um mann sem getur ekki dáið? Hvernig getur maður upplifað mann sem breytist í úlf á sekúndubroti? Hvað á maður að halda um stúlku sem vill verða vampíra til þess að nálgast ástmann sinn? Er hún ekki bara fáviti og búið mál? Þarna er á ferð skemmtilegt dæmi um trúnað milli áhorfandans og höfundarins. Hvers vegna sleppur hetjan betur frá bardaganum en óvinirnir? Hann hleypur í gegnum kúlnahríð án þess að fá skrámu meðan óvinurinn fellur alltaf í fyrsta skoti. Það er auðvitað ósk áhorfandans sem er þarna á ferðinni. Hann vill að hetjan sleppi. Með miklum vilja áhorfandans er hægt að sitja á vagninum í Nýju tungli (New Moon 2009) og taka allt gott og gilt. Sérstaklega ef maður hefur séð myndina á undan. Ég tala nú ekki um ef maður hefur lesið bækurnar og er jafnvel aðdáandi vampíruhefðarinnar í bókmenntum og kvikmyndum. En eftir situr spurningin, um hvað er myndin? Hver er hinn raunverulegi vandi sem hún fjallar um? Hvað er erfiðasta ákvörðun Bellu, sem er aðalpersónan? Sannleikurinn er sá, að hún tekur enga ákvörðun. Hún er að bregðast við ákvörðunum annarra allan tíman. Þannig séð er hún ekki aðalpersóna myndarinnar. Edward ákveður að segja henni upp til að bjarga henni og hverfur úr sögunni. Þetta reynist röng ákörðun, því hann skilur Bellu eftir í hættu og getur ekki verndað hana. Hann sér villu síns vegar og kemur aftur til að vernda hana og biður hana að giftast sér. Hvað sem um þetta má segja, er það einhver einhver ákvörðun. En við erum allan tímann með vinkil Bellu. Edward ræður ferðinni með aðgerðum sínum eða aðgerðarleysi, Bella er þolandinn. Þetta skapar ófullnægju og næstum leiða. Bella er leiksoppur og gerir ekkert í málunum og hefur auk þess ranghugmundir um hvernig eigi að leysa vandann, þe gerast vampíra. En hvað gerir myndina vinsæla? Það er í fyrsta lagi þessi frábæra hugmynd um að venjuleg stúlka verði ástfangin af dularfullum manni, sem er í raun og veru ófreskja og í öðru lagi þessi sterka líking með blóðið. Mennirnir í kringum Bellu eru ófreskjur í dulargervi. Hún hefur þó hún líti ekki út fyrir það þessar sterku tilfinningar og blóð sitt, sem skapa eftirspurn. Mennirnir verða ástfangnir og eða langar í blóðið. Blóðið og ástin sameinast á einhvern dularfullan hátt. Myndin fjallar ekki um raunverulegan vanda, nema ef þessi hugmynd, ást á óvini, teljist umfjöllun um það. Söguþráðurinn leiðir ekki til neins og er aðeins skapaður til að halda áhorfandanum í spennu. Og þegar kemur að spurningunni, hvað segir myndin um þennan vanda, þá er líka fátt um svör. Engin boðskapur, engin niðurstaða. Kannski verður hún í næstu mynd eða þarnæstu eða aldrei. En þá er búið að halda hópi áhorfenda í spennu eins og í algengum spennuþætti í sjónvarpi og afraksturinn enginn. Tóm. En kannski er gaman að komast í spennuástand og kannski hugsar einhver, gott að þó maður sitji uppi með erfiða ástmenn og ástkonur, séu þeir ekki eins slæmir og hér er greint frá. ÞJ 1. apríl 2010 Rashomon1951 - Akira Kurosava Maðurinn beitir lygum til að réttlæta misgjörðir sínar. Við sjáum efnið reifað frá bæjardyrum munksins í varðskýlinu, en hann hefur skiljanlegan áhuga á siðferðinu. Og af niðurstöðu skógarhöggsmannsins getum við lesið skilaboðin: Það stendur upp á einstaklinginn að stöðva hringrás siðspillingar og lyga. Skógarhöggsmaðurinn hefur vonda samvisku eftir að hafa stolið verðmætum rítingi úr líki fórnarlambsins. Sem aðalvitni felur hann þessa staðreynd og þann hluta atburðarins, þar sem rítingurinn kemur við sögu. Hjá fógeta segist hann hafa séð ummerkin. En undir þaki skýlisins, þar sem hann stendur af sér rigningu ásamt munki og bónda, viðurkennir hann, að hann hafi séð það sem gerðist. Hann segir frá því, en í lokin vantar mikilvægar upplýsingar. Hvað varð um rítinginn. Bóndinn, sem hikar ekki við að stela klæðum nýfædds barns, sem borið hefur verið út, er fljótur að taka eftir því. Þú ert eins og allir hinir, segir hann við skógarhöggsmanninn. Í innskotsköflum fáum við söguna í túlkun ræningjans (Mifune) sem girntist eiginkonuna, eiginkonunnar sem féll í freisni, og eiginmannsins niðurlægða og dauða - gegnum miðil. Allir nema eiginmaðurinn/miðillinn fegra sinn hlut og réttlæta misgjörðir sínar með lygum. Skógarhöggsmaðurinn segir í byrjun, að hann skilji ekki. Við höldum að hann hafi ekki skilið atburðarásina, sem þarf að greiða úr gegnum lygavef. En það kemur í ljós í lokin, hvað það var sem hann skildi ekki. Hann vissi manna best hvað gerðist. Það er samviskan, sem plagar hann. Hann skildi ekki, hvers vegna hann gerði þetta, sem hann gerði. Hann er þrátt fyrir allt góður og heiðarlegur maður. Hvernig gat hann gert sig að þjófi? Og hann kýs að bæta fyrir það sem hann gerði og reyna að sporna við óréttlætinu og óhamingjunni, sem leiðir af siðleysi mannanna. Hann tekur að sér barnið, sem hefur verið borið út. Kurosava hefur þarna ásamt meðhandritshöfundi sínum (Shinobu Hashimoto) búið til meistaralega fléttu, eins og honum er einum lagið, með umfjöllun um siðgæði. Sagan er um þrjá menn, skógarhöggsmann, munk og bónda sem hittast undir varðskýli og rifja upp atburð sem varð í skóginum. Aðalpersónan er skógarhöggsmaðurinn, sem varð vitni að atbuðrinum. Upprifjunin verður til þess að hann verður að horfast í augu við eigin samvisku og finnur fyrir knýjandi þörf að bæta fyrir brot sitt. Hann gerir það með því að taka að sér barnið. Efni myndarinnar er siðferðisástandið hjá mannkyninu. Glæpurinn í skóginum er tákn fyrir alla flóruna. Saga skógarhöggsmannsins ber efnið uppi og vefurinn greinist í ótal sögur aukapersónanna, bæði fyndnar og sársaukafullar. Fyrst þegar ég sá myndina, fannst mér augljóst, að hún fjallaði um lygina - eða öllu heldur sannleikann, hversu erfitt sé að höndla sannleikann. En lygin er þarna aukaþema. Hún hefur það hlutverk að breiða yfir siðferðisbrestina í túlkun atburðarins hjá öllum nema eiginmanninum. Hann þarf ekki á henni að halda lengur. Hinir þurfa að fegra hver sinn þátt í atburðinum til að hylja sekt sína. Umfjöllunarefnið er spurningin: Er hægt að stöðva hringrás misgjörða? Það skemmtilega við myndina er að sagan um skógarhöggsmanninn, sem byrjar í myrkrinu en sér ljósið, setur áhorfandann í salnum í sömu stöðu og aðalpersónan er í. Áhofandinn sér á tjaldinu flækju af sögum, sem hann þarf að greiða úr til þess að koma auga á söguperluna í myndinni og tileinka sér meininguna, lítinn sannleiksmola sem honum er boðið upp á í lokin. ÞJ 6. jan 2011 Rear Window1954 - Alfred Hitchcock Saga Lísu (Grace Kelly), er athyglisverð. Hún vill fá Jeffries (James Stewart) í hjónaband hvað sem tautar og raular, en hann er tregur. Hún kæmi til greina sem aðalpersóna. Jeffries er bundinn í hjólastól eftir slys og bíður óþolinmóður eftir því að geta tekið til við fyrri iðju, að taka ljósmyndir fyrir tímarit. Við gluggann styttir hann sér stundir við að kynnast nágrönnunum og njósna um líf þeirra. Lisa kemur með mat handa honum og hjúkrunarkonan, Stella, fylgist með líðan hans. Í einni íbúðinni sér hann einkennilega hluti gerast, sem benda til þess að morð hafi verið framið. Hann hringir í vin sinn í lögreglunni, Doyle, sem afgreiðir frásögn hans sem ímyndun. Þetta gæti átt sér eðlilegar skýringar til dæmis þær að eiginkonan sé farin í ferðalag. Lísa og Stella eru sama sinnis. Lísa segir honum að skammast sín fyrir gægjuhneygð sína. Jeffries liggur undir því að vera með ímyndanir. Hann verður að komast að því, hvort hann hafi rétt fyrir sér. Hvað vill hann? Þeirri spurningu er varpað fram af sjálfum morðingjanum og Jeffries hefur ekki svar. Kannski að sanna að hann hafi rétt fyrir sér. Myndin fjallar ekki um rétt og rangt. Þó kemur fram að menn hafi ýmislegt að fela. Jeffries felur t.d. kærustuna í íbúðinni yfir nótt, þó húseigandinn banni það. Hún fjallar svolítið um gægjuhneygð, að liggja á gægjum og leggja saman tvo og tvo um nágrannana. En fyrst og fremst er efni myndarinnar samband einstaklinganna í þéttbýli og einangrunin í borgum, þar sem hver einstaklingur og hver fjölskylda lifir sínu lokaða einangraða lífi og ein persóna kemur annarri ekki við. Friðhelgi einkalífsins er þarna til umræðu. Á einstaklingurinn að skipta sér af nágrannanum? Spurningin er lævísari vegna þess að þarna er Jeffries sjálfur að gera eitthvað sem venjulegur borgari fyrirverður sig fyrir og hann hefur ekki þá afsökun að hann sé að bjarga eiginkonunni, því hún er dauð. Hún var í neyð og Jeffries gat ekki gert neitt til að bjarga henni. Á hæðinni fyrir neðan er önnur kona í slíkri örvæntingu að hún er augljóslega að hugsa um að taka líf sitt. Jeffries gerir ekkert. Myndin svarar ekki spurningunni, en Jeffries fær samúð áhorfandans fyrir viðleitnina. Hvað rekur Jeffries áfram? Heilög vandlæting? Sannleiksást? Borgaraleg skylda? Eða einfaldlega löngun til að finna lausnina? Það er ekki á hreinu. En þarna vegur persóna leikarans, James Stewart þungt. Leikarinn hefur skapað kringum hlutverk sín áru sem góður og réttsýnn borgari. Hvað sem öðru líður er hann ekki sáttur fyrr en hann hefur komist að sannleikanum. 2. þáttur, átökin í sögu Jeffries, byrjar eiginlega þegar vinur hans Doyle segir honum að gleyma þessari vitleysu. Uppgjörið, 3. þáttur, er við morðingjann, Thorvald. Í það blandast Lísa, sem lendir í klóm hans og síðan æsileg og ótrúverðug atburðarás, þegar Thorvald ræðst á Jeffries. Augnabliki fyrir fall Jeffries í hjólastólnum fram af svölunum kemur lögreglan til bjargar og Thorvald er handtekinn. ÞJ 4. sept. 2010 Rokland2011 - Marteinn Þórisson (eftir samnefndri sögu Hallgíms Helgasonar) Böddi (Ólafur Darri Ólafsson) finnur hjá sér föðurkenndina, þegar lauslát stúlka, kennir honum barn, en í raun og veru er einhver hasshaus faðirinn. Amman slær eign sinni á barnið og okkar maður gefst upp, þegar hann fær bréf frá sýslumanni um faðernið. Hann tryllist og ræðst á diskastæður og leggur af stað til Reykjavíkur á lötum hesti í einhvers konar missjón. Á leiðinni er hann truflaður af bróður sínum. Sá segist hafa gert tiltekna stúlku á póstinum ólétta og fengið hana til að fara í fóstureyðingu. Nú er okkar manni svo brugðið, að hann grípur til byssu, sem hann hefur handbæra úr atriði fyrr í myndinni og drepur bróður sinn eins og hund á staðnum fyrir þessa framgöngu sína. Og okkar maður heldur áfram hestlaus. Nú vill svo heppilega vill til að póststúlkan er einmitt á leið suður í fóstureyðinguna og tekur hann uppí. Okkar maður nefnir ekki hvað er að brjótast í kollinum á honum, hann langar kannski til að verða faðir að þessu væntanlega barni, og aftur grípur hann til byssunnar á sjúkradeildinni og skýtur sér leið að markmiði sínu. Hann er aflífaður af víkingasveitinni eins og tíðkast í myndum af ákveðinni tegund og myndavélin svífur til himins. Ég er ekki að grínast. Þetta er sagan. Aðalpersónan, Böddi, hefur áhuga á öðru til viðbótar- að ná sambandi við ákveðinn útgefanda vegna hugsanlegrar útkomu bókar sinnar, „Grettir og Nietsche”. Það mál er komið í gang þegar myndin hefst og þróast ekkert eftir því sem myndinni vindur fram. Vonbrigði Böðvars með að ná ekki sambandi við þennan tiltekna útgefanda bitna á símtækjum og dauðum hlutum. Málið endar sömuleiðis í uppgjöf en byssan ekki látin tala í þessari viðureign. Hvorugt þessara áhugamála Bödda ráða gerðum hans, nema hann verði talinn fáviti. En það stingur í stúf við tilgerðarlega kynningu á honum í byrjun myndarinnar sem dugandi kennara. Hann hefði gert eitthvað í föðurmálinu, ef honum hefði þótt svona vænt um barnið. Eitthvað annað en að ráðast á diskahrúguna og ríða suður. Ef alvara hefði verið í bókarmálinu, hefði hann talað við annan útgefanda til dæmis. Hvaðan kemur þá þessi niðurstaða hans með ferðalagið og skotárásirnar? Hvorutveggja kemur hreinlega af himnum ofan og getur ekki talist vitsmunaleg niðurstaða eða uppgjör í neinum skilningi. Á þetta sér skýringu í lífinu eða menningunni þarna á Sauðárkróki? Ekki verður það séð. Þarna er einfaldlega um það að ræða, að klisjum úr öðrum myndum eða tegundum mynda er raðað hverri ofan á aðra. Sagan ber ekki í sér umfjöllun um neitt sérstakt efni. Ég veit ekki hver ætti að vera einhverju nær um föðurhlutverkið eða ástina, og niðurstaðan er bull. Hvað stendur þá eftir? Hvað er það þá sem myndin ber fram á gnægtarborð íslenskrar menningar? Þessar sérkennilegu óskiljanlegu persónur geta varla talist höfuðinnihald verksins. Samt er mesta furða hvað persónulýsingarnar eru sannfærandi, þegar litið er til efnisleysis sögunnar. Þær gætu allar verið skemmtilegar aukapersónur í nýtilegri sögu. Böddi er skemmtilega óútreiknanlegur. Vandinn er, að hann er aðalpersóna sögunnar og áhorfandinn á geta sett sig í spor hans og farið með honum í gegnum það sem hann vill standa fyrir, þeas föðurhlutvekið eða að elska lítið barn. Lauslát kona er þakkarvert innlegg og tilefni til að láta nokkra brandara fjúka um of eða van í kynlífi persónanna. Karlarnir minna skemmtilega á mismunandi dýrategundir og konurnar eru svarkar, lauslátar eða dularfullar. Dagga segir, að sér finnst hún vera belja, þegar hún er ekki að hjassast með karldýri, sem er skemmtilega óvænt tilsvar. Mamman víkur ekki frá altarinu, sjónvarpinu, jafnvel ekki til að deyja og þessar utanaðkomandi teiknuðu uppákomur eins og þegar mamman hverfur inn í „raunveruleika” sjónvarpsins er fyndið, og svarkurinn, amman, sem slær eign sinni á barnabarnið, líka sannfærandi. Vinna allra leikaranna við að búa til þetta persónugallerí er til fyrirmyndar með einhverjum unandtekningum. Mikil alúð er við klám, sóðakjaft og subbulegt líferni persóna. Þessu er lýst af kostgæfni á meðan hvergi ber á neinu til þroska, menningar eða hamingju eða þess vegna til góðs, ef maður má vera svo væminn. Er hugsanlegt að tilgangurinn sé ádeila á subbuhátt? Til þess vantar hins vegar í fyrsta lagi mótorinn - söguna, og áfangastaðinn - meininguna, og kannski jafnvel ennþá sárlegar einlægnina. Á tjaldinu er verið að velta sér upp úr drullunni ógagnrýnum áhorfendum til skemmtunar. Minnistæðast í myndinni er það sem áhorfandinn upplifir sem aðdáun höfundar á subbuskap. Leikmyndin er til fyrirmyndar og allt sem henni fylgir. Það er gaman að finna fyrir rigningunni og vindinum. Myndatakan, þeas vinnan við að koma þessum ágætu leikurum í þessum ágætu leikmyndum á skjáinn, er líka góð í vissum skilningi. Ef litið er á myndina sem hundrað auglýsingar væri fátt atugavert við myndatökuna. Sama má segja um klippinguna. Yfirleitt voru myndskeiðin í atriðunum hengd saman á fínlegan hátt, en annað er uppi á teningnum, þegar litið er á heildina, sem skrifast á handritið og hugmyndalega undirstöðu verksins. Það er sagt að kvikmyndalist sé hópvinna, en í þessari mynd er sorglegt að sjá svona marga í hópnum vinna vel, en grindin sem tengja á saman og halda uppi öllum litlu atriðunum - allt sem snertir hlutverk, vinnu og tilgang höfundarins, sem beðinn er um að segja kröftuga sögu um athyglisvert efni með frjórri meiningu, stendur á brauðfótum. ÞJ 7. febrúar 2011 Ræða konungsThe King's Speech 2010 - Don Hooper Sagan er um vináttuna. Talkennarinn Lionel Logue (Geoffrey Rush) fær það verkefni að lækna stam hjá kónginum (Colin Firth). Hann nálgast verkefnið eins og reynslan hefur kennt honum að dugar best og byrjar á því að ryðja burt hindrunum á milli kóngsins og almúgamannsins, sem hann er. Lionel er aðalpersónan og persóna hans er vel skrifuð og leikur Rush einkar sannfærandi. Þarna er ekki boðið skráargat inn í konunglega lífið, heldur er sjónum beint að veikleika kóngsins eða staminu. Að sjálfur kóngurinn þurfi að læðast til almúgamannsins Lionel, sem er sá eini sem getur læknað veikleika hans, er spennandi. Það virkar eins og tifandi sprengja og heldur uppi spennunni. Kóngsfjölskyldan er sveipuð heilagleika og höfundur heldur persónu kóngsins og fjölskyldulima í kurteislegri fjarlægð. Þessi aðferð er ekki án sjarma, en fyrir bragðið nær umfjöllunarefnið ekki dýpt. Eftirminnilegast við kónginn er í fyrsta lagi þessi martröð hans að þurfa að verða kóngur og í öðru lagi, hvað hann verður upprifinn yfir því að kynnast almúgamanni. Firth gerir allt vel í þessari sögu. Hann er þó að því leyti ver settur en Rush, að hann hefur úr minna að spila í handritinu. Það fyndna er, að Firth fékk bresku Bafta verðlaunin fyrir aðalhlutverk en Geoffrey Rush fyrir aukahlutverk, þó Lionel sé þarna aðalpersónan. Ofan í kaupið fékk Firth svo Óskarinn fyrir aðalhlutverk. Kóngurinn verður auðvitað að vera fremstur. Þegar vel er af stað farið vill maður meira, og fælni frá persónulegum þáttum kóngsins er líklega ástæðan þess að svolítið tómahljóð er í myndinni. Það standa eftir einhverjar ósvaraðar spurningar í lokin. Hvernig var þessi vinátta? Hver var orsökin fyrir staminu? Hvað var að gerast í kollinum á kónginum? Hægt er að tína til ýmislegt, en yfir þessu öllu saman er einhver þoka. Gefið er til kynna, að eitthvað vont eða brothætt hafi gerst í fortíðinni. Stamið byrjar 4-5 ára, en þá var kóngur beittur harðræði af bróður sínum, föður og barnapíu. Reyndar kemur Lionel sjálfur með skýringu, sem er ekki síðri, að kóngurinn sé hræddur við skuggann af sjálfum sér - að þurfa að vera kóngur. Lionel tekst að ýta til hliðar þessum ótta, sem er í vissri þoku, með því að fá kónginn til að gleyma því, að hann sé kóngur og gera ýmislegt sem kóngi ekki sæmir. Lækningin er að niðurlægja kónginn og reita hann til reiði, og fá hann til að vera manneskja með beiskju og ótta. Gaman hefði verið að fara dýpra, en á móti má halda því fram að persóna kóngsin hefði misst trúverðugleika, ef hann hefði verið sýndur eins og brothætt manneskja. Hann fær að halda hluta af skelinni. Fyrir bragðið er meiri þungi á sensasjóninni - að leikari, sem enginn vill og vinnur fyrir sér sem talkennari, skuli geta orðið vinur kóngsins! Þarna er enn verið að selja drauminn um að duglegur og hjartahreinn almúgamaður geti orðið númer hjá yfirstéttinni, komist í snertingu við eitthvað jafn stórkostlegt og konungdóm. Hann fær að vísu ekki prinsessuna en riddaratign og gott betur ef ég tók rétt eftir. ÞJ 13 Mars 2011 Sabrina1956 - Billy WilderHver er aðalpersónan? Sabrina (Audrey Hepburn) vill Davíð (Öskubuska vill prinsinn). Davíð er er flagari og annar bróðirinn í ríkri fjölskyldu. Linus (Humprey Bogart), sem sér um rekstur fjölskyldufyrirtækisins vill að Davíð kvænist Elísabetu. Hún er dóttir væntanlegs viðskiptafélaga, sem á að skaffa plast í væntanlegt gróðabrall. Til þess að Sabrina gleymi Davíð er hún send til Parísar. Parísarferðin hefur gagnstæð áhrif, því Sabrina kemur heim ósigrandi fegurðardís og Davíð fellur gersamlega fyrir henni. Hún er draumurinn um hina fullkomnu konu. Þó hún sé dóttir bílstjóra er hún jafnoki ríka fólksins. Hún er falleg, kann að klæða sig og eiga samræður. Hún sjarmerar hvaða karlmann sem er. Fyrir utan að þroskast hefur hún lært að útvega sér falleg föt og farða sig og greiða. Töfrar Parísartískunnar eru ekkert grín. Engum sögum fer af hæfileikum hennar eða afrekum á öðru sviði. Sabrina er semsagt orðin hin fullkomna eiginkona fyrir hvern sem er, þess vegna sjálfan prinsinn. Þessi yfirborðslega mynd af konunni dugar fyrir þessa sögu vegna þess að í raun og veru fjallar sagan um drauminn. Nú eru viðskiptaplönin í uppnámi og Linus verður persónulega að fá Sabrinu til að hugsa um eitthvað annað, en við þá iðju verður hann sjálfur ástfanginn. Linus er eki augljósi vonbiðillinn í upphafi, en hann hefur ýmsa eiginkeika sem góðan karlmann mega príða. Hann er ríkur, duglegur, hugmyndaríkur, húmoristi og svo hefur hann lent í sorg, sem væntanleg eiginkona getur læknað. Fyrirtækjarekstri hans er lýst sem mikilli hugsjónatarfsemi, þar sem fátækt fólk fær vinnu og efnast í þúsundatali. Peningar skipta hann engu máli frekar en aðra sem hafa nóg af þeim. Myndin er dásamlega hafin yfir hversdagslega hluti eins og réttlæti, rétt og rangt eða jöfnuð. Þó kemur upp einkennileg umræða um lýðræði á einum stað. Línus er aðalpersónan í sögunni um viðskiptafléttuna. Hann stendur frammi fyrir þeim vanda, að Davíð er að ganga úr skaftinu. Sabrina er vandamálið. Sabrine er aftur á móti aðalpersónan í sögunni hver fær prinsinn. Og við erum í sporum hennar. Viðskiptasaga Linusar er í raun og veru fléttuð inn í aðalsöguna. Efnið er því hver fær prinsinn (og hver er hinn raunverulegi prins). Prinsinn reynist nefnilega ekki flagarinn Davíð heldur forkurinn Linus. 1. þáttur endar þegar Sabrine kemur heim frá París og sér að hún getur eignast hvaða mann sem hún kýs, þar á meðal Davíð. 2 þáttur er innri barátta hennar - tekst henni að átta sig á því hvern hún raunverulega elskar (á að elska). Vandinn var að Davíð hefði nefnilega kysst Sabrinu, þegr þau voru unglingar og kossinn hafði þessar afleiðingr að hún "taldi" sig ástfangna af Davíð, þó allar bjöllur hingdu og hann hafði engan áhuga á henni. Þessi áhugi Sabrinu á Davíð er óskiljanlegur fyrir áhorfandann. Áhorfandinn bíður spenntur eftir því, að Sabrine sjái, að Davíð er ómögulegur. Linus kemur inn í söguna vegna þess að Sabrina kemur upp í stað Elísabetar. Stóri samrunafundurinn markar endi 2. þáttur og byrjun 3 þáttar. Davíð fær Linus til að viðurkenna fyrir framan alla þessa miklu menn að hann sé ástfanginn af Öskubusku - sigraður. Síðan er ekki þörf á löngum 3 þætti, elskendurnir þurfa aðeins að hittast og sættast á skipinu sem átti að sigla með Sabrinu burt og allir glaðir. Gamanmyndin hefur gamlar klisjur og fastar hugmyndir sem grunn. Fyndnin verður til við hverja nýja útfærslu . Öskubuska leiðir áhorfandann áfram í þessari sögu. Prinsinn skal það vera. Ágæti hans þarf ekki að útskýra fyrir áhorfandanum. Að Sabrine þurfi að búa yfir einfeldni í ríkum mæli til að girnast Davíð verður alls ekki til þess að áhorfandinn kaupi ekki söguna. Þar hjálpar gamla Öskubuska. Billi Wilder er þekktur fyrir Some Like it Hot og Irma la Douce. Hérna tekst honum þrátt fyrir einfaldanir að gera klassíska gamanmynd, sem virkar ljómandi vel enn í dag. ÞJ 120213 (The) Social Network 2010 - David FincherErica segir upp ungum manni, Mark, ekki vegna þess að hann sé nörd heldur vegna þess að hann er andstyggilegur. Í samtali þeirra kemur til tals fínn klúbbur, sem Mark getur ekki orðið félagi í. Mark fer í tölvuna og setur saman síðu til að dæma kynþokka stúlkna í skólanum. Vefsíðan slær náttúrulega öll met og rústar kerfið í Harvard. Ríkra manna synir í eldri bekk og fína klúbbnum biðja hann um að setja saman fyrir sig samskiptasíðu. Hann tekur að sér verkið, en í stað þess að vinna fyrir þá, gerir hann samskiptasíðu á eigin vegum, facebook. Hann fær gamlan vin sinn, Eduardo, til að hjálpa sér með peningahliðina og vefsíðan hittir í mark. Hugmyndin er einföld, samskiptasíða þar sem þú samþykkir gesti. Þú ræður vinahópnum og ert stjórinn í eigin klúbbi. Mark vill stækka fyrirtækið. Þeir byrja á öðrum skólum og síðan færa þeir út kvíjarnar til heimsins, og niðurstaðan er skrifaður í mannkynssöguna. Mark er snillingur, bráðgáfaður og klár í forritun og hefur nef fyrir því sem fjöldinn vill. Hvað hann lætur fyrir peningana er ekki gefið upp, en Mark eignast milljarð. Peningar af himnum ofan! Myndin rennur liðugt með mátulegri blöndu af hröðum og gáfulegum samtölum með tónlistarbanki undir og villtum partíum. Mark heldur sig við tölvuna, hinir djamma. Mark vill ná í Eriku eða að minnsta kosti sanna sig í hennar augum. Þegar sigrinum er náð, reynir hann að tengjast henni. Hann langar ekki í frægð og peninga umfram aðra menn. Hann lendir bara í hvortu tveggja vegna hæfileika sinna og dugnaðar. Gamli draumurinn aftur. Eduardo aftur á móti gerir mistök. Hann fer að safna auglýsingum, sem gengur ekki, og Mark er fljótur að vinna úr því. Auðvitað er kúl að hafa engar auglýsingar. Mark fær til liðs við sig litríkan karakter, Sean, sem setur upp partí og skapar tengsl við vogunarsjóði. Sean hrekur Eduardo úr fyrirtækinu með samþykki Mark. Vandamálin sem Mark þarf að yfirstíga eru í aðalatriðum samstarfsmenn. Hann þarf að losa sig við vin sinn Eduardo (væntanlega til að eiga stærri hlut sjálfur) og hann þarf að bíta af sér náúngana, sem réðu hann til að gera samskiptavef fyrir skólann, en þeir hafa alveg efni á því að standa í málaferlum. Á endanum þarf hann að punga út skitnum 65 milljónum dala. Nú um hvað er myndin, og hver eru skilaboðin? Hún gægist inn í háskólaumhverfi og sýnir að bloggið og samskiptasíðurnar leika stórt hlutverk í félagslífinu þar. Samt er ekki hægt að segja að myndin fjalli um bloggið eða tölvulífið. Hins vegar fer stór hluti sögunnar í lögfræðiþrætur. Fyrst er þrætan við ríku strákana og síðan deila við Eduardo. Af ótta við að þessar þrætur hægi á sögunni eru þær klipptar inn í þráðinn sem rekur þróun facebook hugmyndarinnar. Þessi þáttur klippingarinnar fær það hlutverk að tengja saman, útskýra og stundum bæta við söguna sem er í forgrunni. Það er eiginlega alveg hægt að líta þannig á að klipt sé framm í tíman, en áhrifin eru þau sömu og í flassbakki. Þetta virkar ljómandi (sem bygging) og er í vissu samræmi við hraða tölvu- og samskiptaheims háskólafólksins. Vandinn er hins vegar sá, að þessi þáttur, sem hefði kannski átt að vera alvöru umfjöllun um vinaslit vegna peninga er léttvæg og yfirborðskennd kannski svolítið eins og setningakast í facebook. Hver sagði hvað við hvern hvenær? Söguþræðinum er pússlað saman, en hann svarar engum alvöruspurningum. Höfundurinn reynir það ekki, eins og hann hafi haldið að hans hlutverk hafi verið að auglýsa facebook. Persóna Mark (og sama á við um Eduardo og Sean) er einhvernvegin kjötlaus. Hvað vill hann og hvaða tilfinningar hefur hann t.d. til Eriku, eða Eduardo. Mark sveik Eduardo, fannst honum það leitt, eða ekki? Var hann ástfanginn af Eriku? Hvernig persóna er hann fyrir utan að vera tölvufrík og hraðgáfaður? Vantar kannski eitthvað meira efni í forsendurnar í 1. þætti til þess að áhorfandinn fylgi honum? Og uppgjörið í 3. þætti er vægt til orða tekið fátæklegt. Það er svolítið asnalegt að standa upp frá sögu um mann sem breytir mannkynssögunni með hugsunina, hvað með það. ÞJ 22 mars 2011 Sólskinsdrengurinn2009 Friðrik Þór Friðriksson Einhverfa er alvarlegur sjúkdómur sem kemur fram hjá börnum eftir að þau hafa lifað eðlilegu lífi í einhver ár. Í myndinni er fræðsla um sjúkdóminn, bæði hvað vitað er um hann og hvað ekki. Dreginn er saman vitnisburður fólks í Bandaríkjunum um hve lítið sé gert fyrir einhverfa, en þeir geti lifað eðlilegu lífi og jafnvel blómstrað sem snillingar fái þeir rétta meðferð. Þetta er fræðslumynd gerð í áróðursskyni. Tilgangurinn passar inn í tilfinningar almennings. Allir styðja þennan góðan málstað. En hvernig er verkið sem kvikmynd? Við sjáum einhverfa drenginn, Kela, í hópi barna þar sem hann er utangátta. Tilfinningin er að hann hafi verið settur í hópinn án þess að eiga þar heima. Senurnar eru minnisstæðar en líklega ekki á réttum stað til að hafa áhrif. Móðir hans fer með hann í Bláa lónið og gengur um umhverfi þess. Mæðginin fara í Dimmuborgir eða álíka umhverfi og ganga þar. Semsagt, fólk frá eldfjallaeyjunni Íslandi. Varla ferðamenn. Stærstur hluti myndarinnar er ferð þeirra til Bandaríkjanna, þar sem þau eða raunar mamman hittir ýmsar fjölskyldur, sem hafa barist við sjúkdóminn, til dæmis hestaþjálfara, sem hefur sigrast á sjúkdómnum og heldur langa ræðu, sem dreift er á marga staði í ferðinni, sennilga til að þreyta áheyrandann ekki um of. Þau koma í skóla, þar sem einhverfir fá meðferð og kennslu, og að lokum sækja þau heim indverskan kennara með aðferð til að ná sambandi við einhverfa sem annars sýna ekki hæfni til að eiga samskipti. Þetta er alltsaman fróðlegt út af fyrir sig. Hver er aðalpersónan? Það er mamman. Hún tekur ákvarðanir og framkvæmir, þó það sé að mestu utan myndar. Keli er fjarlægur og lokaður í sínum heimi eðli málsins samkvæmt. Áhorfandinn kemst ekki nálægt honum eins og persónu, þó áhorfandinn finni til með honum og vilji honum vel. Hlutur mömmunnar í myndinni er annars vegar fólginn í því að sitja og hlusta á ræður um einhverfu og hins vegar upplestur á eigin texta, sem er bæði vandræðalega orðaður og ósannfærandi í flutningi. Fyrir bragðið er lítið tilfinningasamband við hana. Hún er næstum jafn fjarlæg og Keli. Tíminn að lokum myndarinnar verður því langur fyrir áhorfandann nema hann hafi því meiri áhuga á málefninu. Að Keli skuli sýna viðbrögð við kennslu indversku konunnar snertir harðasta hjarta, en þurfti allar þessar útskýringar á undan til þess? Varla. Að nota fræg tónlistarnöfn, sem passa ekki í þessa mynd frekar en einhverja aðra, gefur markaðsgildi en ekki gæði. (Sama gildir um fræga leikkonu til að lesa vitnisburð mömmunnar á ensku). Höfundurinn treystir ekki myndunum og áhorfandinn finnur það. Stíllinn miðar að því að setja myndina fram eins og dramatíska leikna mynd og teygja hana í þá lengd, þó efnið og efnistökin séu fræðslumynd. Höfundurinn er kallaður leikstjóri, sem er á mörkunum í heimildamynd hvað þá fræðslumynd. Í lokin reynir á klippinguna. Þar hefði mátt vinna betur - eitthvað af óþarfa efnivið eða illa staðsettum og niðurstaðan því teygður lopi. 1993 - Nora Epron Við erum með tvær persónur sem mætast í ástinni. Það er eitthvert óskiljanlegt aðdráttarafl, sem virðir engin landamæri og er ótengt allri skynsemi. Anna (Meg Ryan) er á leið í hjónaband með yndislegum manni sem hún er fullkomlega sátt við. Hinum megin í USA býr Sam, (Tom Hanks) sem hefur misst eiginkonuna fyrir einu og hálfu ári, með syni sínum og fær að heyra að líf sitt sé ekki í lagi. Vandi Önnu er að hún er á leið í fullkomið hjónaband og vandi Sam er að hann finnur ekki þá einu réttu númer tvö. Myndin fjallar um muninn á þessu yfirnáttúrulega sambandi manns og konu, þar sem hin töfrum hlaðna ást er allt um lykjandi, og hins vegar þessari öruggu, skynsamlegu og sjálfsögðu ást, þar sem allt er fullkomið en engin spenna. Konan situr uppi með vandann og telst því aðalpersónan í sögunni. Á leið til hins fullkomna væntanlega brúðguma lendir hún í því að hlusta á útvarpsþátt, þar sem sonur Sam, Jonah, er að kvarta yfir föður sínum við þáttastjórnandann. Hann er fastur í þunglyndi og svefnleysi síðan mamma dó. Sam kemur inn í samtalið og lýsir tilfinningum sínum til hinnar látnu og tómleikanum nú. Þetta þáttarbrot breytir lífi Önnu. Hún getur ekki hætt að hugsa um þennan dásamlega föður, sem elskaði konu sína svona mikið og getur ekki hugsað sér að fara aftur út á markaðinn. Röddin, orðin, persónuleikinn, sagan skila sér þvert yfir Bandaríkin og kveikja í henni tilfinningar, sem fara að stjórna gerðum hennar upp frá því. Og hún er ekki ein um það, hann heillar allar konurnar þvers og krus um Bandaríkin. Þetta er flott hugmynd og vel skrifuð saga og sviðsett með mátulegum húmor og tilfinningu fyrir rómantík. Um leið lýsir hún skemmtilega ólíkri afstöðu kynjanna til sambanda og ástarinnar. Karlmennirnir fá auðvitað lélega einkunn. Handritið notar allar klisjurnar á sniðugan hátt, sérstaklega kvenkyns persónurnar. Þær eru skondnar, allt frá vinkonunnunni, sem gerir meira en allt fyrir Önnu, yfir í mömmuna, sem upplifði fyrstu ástartöfrana við snertingu, til vinkonu Jonah, sem ere búin að læra á allt tólf ára. Þáttur 2 er barátta konunnar við þessar tilfinningar og hann endar, þegar hún segir herra fullkomna frá þessu öllu og skilar hringnum og hættir við brúðkaupið, sem hefur verið undirbúið í smáatriðum, og heldur á stefnumót sem Jonah hefur skipulagt. Ef hægt er að tala um 3. þátt er það sonurinn að fylgjast með Sam og Önnu horfandi hvort á annað á leið niður úr útsýnispallinum á Empire State. Tilfinningasemin út yfir allar flóðgáttir, en það er ekki hægt að kvarta, því myndin er um einmitt þetta. Er þetta sönn ást eða ekki? Það á væntanlega eftir að koma í ljós. En á þessu augnabliki leyfist höfundinum og áhorfandanum að láta tilfinningasemina hríslast um sig. Skemmtilegur þáttur í myndinni er hlutur sonarins og vinkonu hans, en þau koma inn í söguna sem persónur framkvæmda, þegar faðirinn er sokkinn í svartasta þunglyndi og ætlar að fara að byggja upp samband með algerri herfu og heldur að hann eigi engan annan sjens. Sonurinn heldur dómgreindinni og hann og vinkonan leggja línurnar fyrir stefnumót á útsýnissvölunum á Emire State. Hann flýgur þangað sem „barn án fylgdar” til að hitta Önnu. Það sem gerir myndina sérstaka er vinkill konunnar. Epron notar öll trix í bransanum og kann að skrifa og leikstýra, en treystir á sitt kvenlega innsæi í stað þess að fara í gömul karlahjólför. Það lyftir þessari mynd vel yfir meðallagið í rómantísku konumyndunum. ÞJ 26 feb 2011 Sveitabrúðkaup
Svínastían2010 - Pernilla August Saga Leenu er sögð á tveim aldrusstigum. Gallinn er sá að þetta virðist ekki vera sama persónan. Yngri og eldri eru eins og tvær ólíkar persónur. Í fyrri sögunni er Leena uþb 12 ára dóttir drykkjufólks, sem reynir að gæta litla bróður síns og forða honum undan átökum foreldranna. Í seinni sögunni er Leena fullorðin kona, sem hefur lokað á öll tengsl við móður sína. Hvernig það hefur gerst kemur ekki fram. Pabbinn er dauður og nú liggur móðirin fyrir dauðanum - hún hefur eyðilagt sig á drykkju - og vill hitta Leenu. Leena vill ekki hitta hana. Eiginmaðurinn fær hana til þess. Móðirin tjáir ást sína á manninum sem eyðilagdi líf þeirra. Þá hrekkur Leena í baklás og hleypur frá deyjandi móður sinni. Af hverju kemur þessi stúlka sem stendur sig svona vel í barnahlutanum svona fram fullorðin við gömlu konuna á dauðastundinni? Í framhaldinu ræðst Leena á þá sem henni þykir vænst um eiginmanninn og börnin. Það má kannski segja, að svona nokkuð geti gerst í raunveruleikanum og allt í lagi með það. En þetta er ekki endir á dramatískri sögu. Svona endir kallar á fleiri spurningar í stað þess að ljúka sögunni. Þarna vantar uppgjörið til þess að sögunni sé lokið af höfundarins hálfu. Þetta er ekki dramatískt. Dúndrandi tónlist og hopp með tökuvélina breytir engu. Tvö aðalatriði eru fjarverandi - tilfinning og niðurstaða. Athyglisverð er ógnandi nærvera pabbans. Sá vondi er frábærlega leikinn af næmum leikara (Ville Virtanen). ÞJ 12. nóv 2011 Submarino2010 - Thomas Vinterberg Nick er nýkomin úr fangelsi og lifir tilgangslausu lífi í blokk innan um annað utangarðsfólk, stundar kynlíf með lauslátri konu á ganginum og bolast á nágranna, sem honum þykir hafa of hátt í útvarpi. Hann hittir gamlan félaga, sem nokkrar blaðsíður vantar í, liggjandi í götunni og í samtali við hann kemur fram sitthvað um fortíðina, misheppnað ástarsamband, en um það allt er maðurinn þögull og lætur ekki tilfinningar í ljósi nema hann ræðst á almenningssíma eftir að hafa heyrt í ungum frænda sínum, Martin, heima hjá yngri bróður sínum. Þetta reiðikast kemur áhorfandanum nokkuð á óvart, og skýrist ekki fyrr en í seinni hluta myndarinnar. Nick og vinurinn eiga einhverjar stundir saman og það kemur í ljós, að vinurinn er pervert og hættulegur þegar konur eru annars vegar. Þegar Nick fer að tékka á bróður sínum á heimili hans er hann horfinn. Þarna er bakkað í tíma yfir til bróðurins, sem hefur fengið að hafa dreng sinn Martin eftir að móðir hans hefur fallið frá af slysförum. Bróðirinn er eiturnotandi og reynir að leyna því fyrir barnaverndarnefnd til þess að halda drengnum, sem hann “elskar afskaplega mikið”, en “eðlilega” hefur eitrið forgang. Gæsalappirnar skýrast síðar. Nick lætur lögregluna handtaka sig í stað félagans, sem hefur drepið þá lauslátu. Í fangelsinu hittir Nick yngri bróður sinn og finnst að þeir eigi að byrja á því að umgangast meira, en sá er einmitt að kveðja. Það næsta sem fréttist er að hann hefur fargað sér. Nú er Nick einn eftir. Áður hafði móðir þeirra farið á brennivínsþambi og líf hennar kynnt sem minna en einskisvert og engin skýring á því. Þrátt fyrir allt þetta er heiðríkja yfir svipnum á þessum manni, þegar hann sleppur úr fangelsinu, enda hefði hann ekki getað drepið konuna með aðra höndina ónýta. Í jarðarför bróður hans myndast samband milli hans og litla drengsins Martins og áhorfandinn trúir því, að nú sé sagan að hefjast - sagan um samband þeirra Nick og Martins, enda hafði Nick alltaf haft áhuga á börnum og sýnt það í verki sem 12 ára, þegar hann reyndi að halda lífi í yngsta bróður sínum nýfæddum, sem móðirin sinnti ekkert um. Allt er þetta með miklum ólíkindum en á einhvern hátt gengur sagan upp. Mest er það fyrir afburðaleik og góða töku, klippingu og leikstjórn. Það vantar reyndar eitthvað upp á að sagan haldi allt til loka myndarinnar, en það skrifast á þennan langa innskotskafla með yngri bróðurnum, þar sem hann með skáldaleyfi er sýndur sem ástríkur faðir að sinna skyldum sínum á heimilinu og leikskólanum milli þess sem hann útvegar sér efni og sprautar sig. Í raun og veru er þetta forleikur að sögunni um Nick og Martin, sem er ekki sögð í myndinni. Myndin endar í blábyrjun 2. þáttar í þeirri sögu, sem við skynjum að er saga aðalpersónunnar Nick. Sú saga fær okkur til að fyrirgefa að Nick virðist ekki hafa neinn vilja alla myndina og eina sem veldur honum áhyggjum eru afdrif Martins, en þannig verður að skilja þesssa einkennilegu árás hans á almenningssímann framarlega í myndinni. Að tilfinningahluti myndarinnar gerist hjá yngri bróðurnum, sem er dópisti í hröðum spíral til dauðans, er ástæðan fyrir því að þessi uppsetning pirrar áhorfandann. Nick ætti að gera eitthvað í málinu, en gerir ekkert. Hvers vegna, er hvergi útskýrt. Hann gefur litla bróður sínum sinn hluta arfsins handa drengnum vitandi að bróðir hans er dópisti. Nick er ekki svona heimskur. Hann er heldur ekki svo vitlaus að hann skilji pervertinn eftir hjá stúlkunni. Allt yfirbragð pesónunnar er í einhverri andstöðu við gerðir hans og aðgerðarleysi. Við eigum að vita, að hann hefur verið eyðilagður strax í uppeldinu, sem ekkert var. Og við eigum að trúa því að eitthvað upprunalega gott hafi leynst í honum gegnum glæpaferil og fangelsi. Og við trúum því, þök sé þessum frábæra leikara. Það er fyrst þegar staðið er upp frá myndinni, að maður fer að hugsa, nei þetta stenst ekki. Það ískrar svolítið í þessu öllu. Vandinn er ekki síst sá að umhverfi myndarinnar er fíkniefnaheimurinn. Hvernig á edrú áhorfandi að setja sig inn í eiturvímuna og dauðaspíralinn? Þetta er leyst með ýmsum hugmyndum, sem verða viðteknar í kvikmyndum, en standast kannski ekki próf raunveruleikans. Sama vandamál kemur upp með persónu sem er drukkin, svo ekki sé talað um persónu sem ekki hefur verið edrú árum saman, eins og gefið er í skyn með móðurina. Hvernig er tilfinningalíf fíkilsins á þessu stigi í neyslunni og á þessu stigi áhrifanna osfrv. Þetta verður ekki leyst nema með einföldunum og í þessari mynd er ekki reynt að fara einföldustu leið. Þess vegna gæsalappirnar. Þrátt fyrir þetta er lýsingin á heimi utangarðsfólks í Kaupmannahöfn sannfærandi sögusvið myndarinnar. Sá hluti sögu aðalpersónunnar sem myndin rekur er skemmtilega rammaður með brotum frá því drengirnir voru að bjástra með barnið, m.a. að skýra það, skömmu áður en það dó. Þó 3. þáttinn vanti er meining myndarinnar ma þess vegna alveg skýr. Foreldrarnir, sem elska ekki börnin sín, eru rót vandans. Þess vegna er þessi draumsýn um dópistann sem ástríkan föður eiginlega bæði fáránleg og sniðug á sama tíma. Í sögum erum við gjarnan með afbragðsfólk, og þó sagan um yngri bóðurinn sé svo ótrúleg, að maður hætti að taka hana alvarlega, virkar hún samt. Hvað ef? Hvað ef það tækist? Og eins og hjá Nick, þá er leikurinn svo sannfærandi að maður vill trúa. Og það gildir um myndina þrátt fyrir allt, að hún skilur áhorfandann eftir í sjokki. Og áhorfandinn vill trúa, að einhverstaðar sé ljósgeisli fyrir þá Martin og Nick í sögunni, sem heldur áfram eftir að kreditlistanum er lokið. ÞJ 7. jan 2011 Taxi Driver1976 - Martin Scorsese Taxi Driver er varða í kvikmyndasögunni. Myndin er merkileg fyrir það, að hún sannar kenningu handritshöfundarins Paul Schrader, sem hann kenndi í USA og ég var svo heppinn að heyra hann útskýra á námskeiði í Kaupmannahöfn 1995. Þetta var þreytulegur miðaldra maður með þunnt grátt hár og skegg. Hann leit á sig sem fulltrúa menningarinnar, einhvers konar existeníalista. Hann sagðist gera myndir um efni og leitaði að líkingum (metafórum), nokkuð sem Frank Daniel sagði að væri ekki hægt. (Frank var talinn fremsti handritakennari heims og ég var líka svo heppinn að kynnast honum og læra af honum á námskeiðií Velen 1993). En hvað um það, kenning Schraders: Ef sagan (líkingin) nær því að fjalla um efnið (vandann, þemað) verður að neista á milli. Fjarlægðin þarf að vera rétt. Það má ekki verða stöðugur straumur og ekki heldur of langt fyrir neista. Sagan í Taxi Driver - leigubílstjórinn sem keyrir á nóttunni vegna þess að hann getur ekki sofið - segir eitthvað um efnið - einmanakennd í stórborg. Einmana gamall maður innilokaður í íbúð væri of nálægt og t.d. lögga sem lemdi eiginkonuna og börnin sín mundi ekki tengja við efnið, þó ástæðan væri hugsanlega einsemd. Með Taxi Driver og myndum eins og Raging Bull og American Gigolo prófaði Schrader á gólfinu það sem hann kenndi. Í skólanum bað hann áhugasama kannski 1000 nemendur að láta sig hafa hugmynd að sögu og valdi 10 af þeim til að útfæra sem handrit. Í vel heppnuðum dramatískum verkum - skáldsögum, leikritum og kvikmyndum - finnur maður þessa uppsetningu, hvort sem höfundarnir beita henni meðvitað eða ekki. Taxi Driver er skrifuð bæði með hliðsjón af skáldskaparfræðum Aristotelesar og þessari kenningu. Það eru ekki veilur í dramatískri byggingu hennar. Þess vegna er merkilegt hvesu illa hún ber aldurinn. Hve hinn einmana og óþroskaði Travis (Robert DeNiro) er langt frá því að gefa manni svörin 2012. Sjarminn kringum Travis, sem skrifast að stórum hluta á hins unga DeNiro, hefur dofnað nóg til þess að maður dvelur við innviði persónunnar, sjúkt óþroska barn í líkama fullorðins manns hættulegt sjálfum sér og umhverfi sínu. Í byrjun myndarinnar virðist Travis búa yfir einhverju. En bið verður á því að þetta „eitthvað” komi í ljós. Í lokin hefur hann afhjúpað sig sem útgáfu af hinum norska Brevik en er í eigin augum alþýðuhetja. Travis hrífst af stúlkunni Betsy (Sybill Shepherd) sem vinnur á skrifstofu frambjóðanda. Hann klúðrar fyrsta stefnumótinu við hana með því að bjóða henni á klámsýningu. Henni er misboðið og honum finnst hann ranglega dæmdur. Hann ekur um og finnur að eitthvað er að þarna á götunum. En hann skilur ekki hvað það er og hann skilur ekki aðrar persónur, hvorki Betsy, frambjóðandann, né Irisi. Hann finnur að hann er einangraður og lítils virði og vill breyta því. Fyrsta sem honum dettur í hug - dæmigert fyrir bandaríkjamann - að grípa til byssunnar. Mótífið vantar algjörlega. Fara út að skjóta eins og veiðimaður sem fer út í skóg. Nema Travis hefur tapað tilganginum með veiðunum (að ná sér í mat). Eina uppeldið sem hann hefur fengið er þjálfunin í hernum. Hann æfir sig í hernaðardyggðum - meðferð vopna og líkamþjálfun. Svo heldur hann út á götu vopnaður ekki lakar en Egill Skallagrímsson mutatis mutandis. Hver fyrir árásinni verður virðist tilviljun. Frambjóðandinn á torginu sleppur og næst eru það vændissölumennirnir. Hann skýtur niður nokkra slíka og “bjargar” úr hreiðri þeirra barnungri stúlku Iris (Jodie Foster), sem þeir hafa platað í vændi. Gæsalappirnar vegna þess að Travis orkar á saklausan áhorfanda eins og geðsjúkur maður, fremur en hann sé meðvitað að vinna þetta björgunarafrek. Og getur það talist góðverk að skjóta niður nokkra menn sem virtust skíthælar við fyrstu sýn? Á maður kannskiað ganga inn í lélegustu tegund af móral og taka þetta gott og gilt? Þessum viðbjóði í mynd fylgir góður skammtur af sóðakjafti, sem íslenskur foringi í tossaklíku gæti verið fullsæmdur af. Tvöfeldnin er teiknuð á veggina með blóði. Það sem höfundurinn hefur að segja um einsemd í borginni drukknar í þessari sjálfumglöðu tjáningin á siðleysi og ofbeldi. Höfundurinn býður áhorfandanum upp á að reka andlit sitt ofan í sorann sér og höfundinum til skemmtunar. Hvað segir þessi blóðslettusýning um einsemd í stórborgum? Í uppgjörinu fær Travis hjartnæmt bréf frá foreldrum stúlkunnar, sem þakka honum fyrir hjálpina. Stúlkan skilaði sér heim til foreldranna og allir glaðir. En Travis er á sama stað. Hjá honum hefur ekkert breyst. Nema hann lítur á sig sem hetju fyrir að láta vopnin tala þarna í fátæktarhverfinu, og þegar Betsy, sem vildi hann ekki kannski vegna þess að hann var nobody, virðist hafa fengið áhugann aftur, hefur hetjan Travis misst hann. Við endurmat á þessari sögu er þetta náttúrulega tómt bull og stenst enga skoðun. Á þeim tíma sem myndin kemur út er mikil aðdáun á Ameríku um alla Evrópu og marga dreymir um framtíð þar. New York er í stjörnuljóma meðal borga heimsins og svo skeður það skondna að úthverfan á lífinu í New York - dapurleikinn á gangstéttunum þar sem fátækt og réttlaust fólk er í örvæntingu að reyna að hafa í sig og á með því að selja það eina sem það á, líkama sinn - verður söluvara og andlag hégóma hjá aðdáendum Ameríku handan hafsins. Núna 35 árum síðar er hægt að skoða myndina ferskum augum framhjá hrifningu tíðarandans 1976 og horfa inn í svarta kvikuna á áferðarfallegri en þunnri tálsýn. Fróðlegt er að rifja upp umræðu um aðra mynd á námskeiðinu í Kbh 1995. Schrader fannst Pulp Fiction hræðilega erfiður biti að kingja. Ástæðan var sú, að myndin var svo góð. Hún hefur breytt kvikmyndunum, sagði Schrader. Málið var ekki að hún væri dýpri eða merkilegri en myndir fram að því, heldur voru gerðir manna innan gæsalappa. Að drepa var ekki að drepa. Tarantino sneri öllu við í kvikmyndunum. Hann kom með veruleika tölvuleikjanna inn í kvikmyndirnar. Tarantino var ógnun við hann. Ef þetta var það sem koma skal, var ekkert pláss fyrir menn einsog Schrader. ÞJ 25 Jan 2012 Um drengAbout a Boy 2002 Chris og Paul Weitz (skáldsaga Nick Hornby) Við kynnumst Will, sem á það sem hugur hans girnist en gerir ekkert og er ekkert, eins og hann orðar það sjálfur. Það er ekki fyrr en í lok myndarinnar að rennur upp fyrir honum, að hann geti (eigi, verði) að breyta lífi sínu. Hann fer að sinna dreng, sem hann hefur kynnst og þarf á honum að halda. Drengurinn er ráðagóður og vel gefinn, en býr við erfitt fjölskyldulíf, með einstæðri móður sinni, sem er sjúklega þunglynd og reynir að farga sér með vissu millibili. Drengurinn, Marcus, er skemmtilega sköpuð persóna, sem auðvelt er að skilja og tengjast. Öðru máli gegnir um aðalpersónu myndarinnar, Will. Hann er ósannfærandi og ónothæfur sem aðalpersóna af ýmsum ástæðum. Hann hefur engan „farangur”, ef undan er skilinn brandarinn um látinn föður sem samdi eitt hittlag, sem enn er spilað og heldur honum uppi. Hann býr í hannaðri íbúð og ekur í dýrum sportbíl og eyðir tímanum á hárgreiðslustofum og fyrir framan sjónvarpið. Hann hefur engin sérstök einkenni né hefur hann reynslu af neinu tagi. Hvað hefur mótað hann? Hvar hefur hann alið manninn? Hverjir eru vinir hans? Röð ósvaraðra spurninga og klisjumynd af systur og eiginmanni hennar. Will hugsar upp bragð til að komast í kynni við konur. Það dugar ekki og honum virðist sama. Hann finnur einhveja vöntun, að hann þarf á einhverju öðru að halda - að tengjast manneskju. Niðurstaðan er fyrirséð og umfjöllunin um þennan tómlega neysluborgara jafn innantóm og hann er sjálfur. Jólaboðið í lok myndarinnar bætir engu við. Þannig séð endar hún eftir 1. Þátt. Forsendurnar eru komnar og hann veit hvað hann þarf að gera en myndinni lýkur fyrir átök annars þáttar og uppgjör þriðja þáttar. Athyglisverður er leikur Hugh Grant, þar sem honum tekst að halda spennu í því, hvað Will gerir - aðallega hvað hann segir og hvernig hann bregst við - þegar lygar hans uppgötvast. Með sínum persónulega sjarma tekst honum að halda athygli áhorfandans án þess að hann taki strax eftir því, hversu ófullnægjandi persónan er. En svo koma eðlegu viðbrögðin - nú gerir hann það? Það er ekki hægt að fá samúð með honum. ÞJ 5. október 2010 Uppfrá og niðurfráTengoku to jigoku / High and Low 1963 - Akira Kurosawa Athyglisvert er hvernig efnið er kynnt í sögunni úr því að vera einföld saga um mannrán í það að vera átakanleg umfjöllun um ábyrgð manna, hvers á öðrum. Upphafið fjallar um, hvernig á að reka stórfyrirtæki eiginlega listina að stýra yfitöku. Gondó, stór eigandi í skóverksmiðju, vill framleiða skó sem endast. Það skilar hagnaði til lengri tíma litið. Hinir hluthafarnir vilja framleiða ódýra tískuskó og selja fleiri pör. Málið snýst um yfirráð yfir fyrirtækinu. Hinir hluthafarnir bjóða Gondó að vera með. Hann hefur undirbúið sig gegn einhverju af þessu tagi með því að kaupa hlutabréf og nú er hann að skuldsetja sig í botn til að ná yfirráðum. Hann er keppnismaður. Leikurinn snýst um hver sigrar í hörðum leik viðskipanna. Að sigra eða vera sigraður. Það kennir Gondo syni sínum, og fyrir það stendur hann, að vera „maður” og sigra. Hann er með tékkann í höndunum, þegar síminn hringir. Röddin segist hafa rænt syni hans og krefst lausnarfjár ef hann vill sjá son sinn aftur lifandi. Gondó samþykkir að láta féð af hendi til að endurheimta son sinn, þó það þýði fullkominn viðsnúning á viðskiptunum, endalok hans í fyrirtækinu og kannski gjaldþrot. Sonur hans er öllu öðru mikilvægara. Sonurinn birtist á gólfinu heill á húfi, en sonur bílstjórans er horfinn. Síminn hringir. Röddin segir þetta engu breyta. Sonur bílstjórans verði drepinn nema Gondo borgi upphæðina. Nú snýr Gondó við blaðinu. Hann hringir í lögregluna. Hann borgar auðvitað ekki. Lögreglumenn koma dulbúnir eins og flutningamenn undir stjórn Tokura yfirleynilögreguþjóns. Yfirtakan er horfin í baksvið og málið snýst um það, hversu mikils virði líf sonar bílstjórans sé. Óendanlega mikils virði fyrir bílstjórann, en ekki fyrir Gondó. Hins vegar getur bílstjórinn ekki leyst málið. Gondó getur bjargað honum. Spurningin sem Gondo þarf að svara er, hvort hann beri ábyrgð á lífi annarrar manneskju. Tokura biður hann um að þykjast ætla að borga til að gefa lögreglunni tækifæri að finna ræningjann, og á endanum ákveður Gondo að greiða féð. Yfirtakan kemur aftur í fókus augnablik. Hægri hönd Gondo í fyrirtækinu hefur svikið hann og nú kemur hann og býður Gondo stöðu, ef hann vinni með nýju eigendunum. Gondo rekur hann út og kallar hann mannleysu. Nú er sæmdin orðin mikilvægari en að sigra. Gondo vill heldur gjaldþrot en málamiðlun með framleiðsluna. Aðstoðarmaður hans fyrrverandi hefur selt sálu sína og er ekki „maður”. Gondó er rekinn úr fyrirtækinu og hann er gerður gjaldþrota. 1 og 2 þáttur virðast búnir og nú tekur við langur kafli, sem lýsir vinnu Tokura við að finna ræningjann. Tokura verður gerandi og við fáum nokkuð nákvæma áutekt á því hvernig lögreglan fer að því að finna ræningjann þrátt fyrir fáar vísbendingar. Lykliatriði er skemtmtilegur brandari, þar sem bleikur reykur liðast upp úr skorsteini í borginni í þessari svarthvítu mynd og vísar á hinn seka - svolítil stríðni Kurosawa, honum hefur kannski fundist menn nota hina nýju tækni litinn án merkingar. Þegar ræninginn finnst er Tokura ekki sáttur við að ræninginn fái aðeins 13 ár fyrir fjárkúgun meðan Gondo tekur í raun út lífstíðardóm. Hann leggur því gildru fyrir ræningjann til að sanna á hann morð. Fyrir það verður hann dæmdur til hengingar. Það gengur eftir og lýkur þar þessum innskotskafla, sögu Tokura. Gondo hefur fengið mikla samúð, blaðamenn hafa unnið með lögreglunni til að finna ræningjann og neytendur hafa jafnvel bundist samtökum umm að kaupa ekki skó af nýju eigendum skóverksmiðjunnar. Gondo hefur stofnað nýtt fyrirtæki þar sem hann ætlar að framleiða vandaða skó. Þetta er seinni hlutinn af 3. Þætti í sögu Gondo, sem hefur á vissan hátt sigrað. Hann hefur staðið undir félagslegu ábyrgðinni, sæmdinni sem maður og meginreglum sem vandaður skósmiður. Síðasta ósk ræningjans er að hitta Gondo. Í byrjun fjallar samtalið um muninn á þeim tveimur, annar elst upp í eymd og fátækt í hitasvækju neðsta hverfis en hinn býr í vellystingum uppi á hæðinni. Ræninginn horfði á hann úr íbúðinni og fóstraði með sér óendanlegt hatur á þessum ríka manni. Pólitíski vinkillinn kemur inn í umfjöllun um sæmdina. Ræninginn vildi sýna Gondo, að Gondo hefði ekki sigrað. Ræninginn segist ekki hræðast dauðann. En hann getur ekki staðið við orð sín. Hann brotnar og brestur í grát. Efnið hefur enn tekið stökk fyrst á pólitískan flöt og að lokum á siðrænan. Annar hefur notað stöðu sína (gáfur og hæfni) til að taka sér vald yfir lífi og dauða drengsins (og nokkurra eituraðdáenda að auki) til að refsa hinum ríka, hinn hefur notað auð sinn og frama til að bjarga lífi drengsins. Ræninginn er knúinn af hatri og frumstæðri pólitík en Gondó af mannúð og sæmd, sem hefur fengið viðeigandi skilgreiningu. Efnið - spurningin um ábyrgð okkar á lífi annarra, hefur farið í gegnum umfjöllun á yfirtökutaktík, vörugæðum versus gróða, mennsku (að vera maður) siðfræði, pólitík og sæmd. Og til viðbótar er saga Tokuru, sem kemur eins og fleygur eftir 1 og 2 þátt í sögu Gondo en fléttast við 3 þátt og fjallar um rétt og rangt frá bæjardyrum samfélagsins. Á ræninginn að hanga eða ekki? Sagan er um Gondo sem svarar spurningunni um ábyrgð sína á meðbræðrum sínum með því að fórna öllu sem hann hafði unnið í keppninni um auð og völd og kemst að því að „maður” er ekki sá sem sigrar, heldur sá sem stendur og fellur með sannfæringu sinni. Það er athyglisvert að siðrænu prinsippin eru ekki aðeins ábyrgðin gagnvart öðrum, heldur líka vandaðir skór. Aukasagan sem flýtur með, saga Tokuru, er um mann sem er ekki sáttur við að refsingar séu samkvæmt bókinni, þetta mörg ár fyrir mannrán, þetta fyrir fjárkúgun osfrv. Hann vill að stærð refsingarinnar fari eftir „illsku” brotsins og hverjum er brotið gegn. Þannig nær hann sínu persónulega réttlæti, sem áhorfandinn út af fyrir sig samþykkir, en spurning hvort öllum lögreglumönnum sé treystandi til að fara með slíkt persónulegt réttlæti. En til viðbótar er lögregluþátturinn fróðleg skráning á vinnumenningu Japana, þar sem hópurinn vinnur eins og einn maður og engin togstreita virðist milli stjórnenda og hinna óbreyttu. ÞJ 23 sep 2011 VegurinnThe Road2009 - John Hillcoat (saga Comack McCarty) Í auðn þar sem mannlegt samfélag er horfið og náttúran dauð eru faðir og sonur á ferð. Þeir eru matarlausir og klæðalitlir og hætturnar á leiðinni eru glæpagengi, sem halda í sér lífinu á mannáti. Móðirin hafði gefist upp og gengið út í myrkrið til að deyja. Dauðinn er orðinn hið eftirsóknarverða í lífinu. Þeir hafa byssu og tvær kúlur til að farga sér, ef þeir nást af mannætum. Vandinn er vissulega stór en þetta er hvorki ævintýrasaga né spennusaga í hefðbundinni merkingu. Faðirinn samþykkir ekki lausn móðurinnar. Hún segir honum að fara til strandar. Hann einsetur sér að leysa óyfirstíganlegt verkefni, að komast með drenginn þangað. Honum tekst það eftir að ganga gegnum hrylling og hann deyr í fjörunni. Samskipti föðurins og sonarins fjalla um góða og vonda fólkið. Faðirinn útskýrir muninn. Þeir eru góða fólkið og þeir hafa eldinn í brjóstinu. Hann brýnir fyrir drengnum að finna góða fólkið. Vandinn er hvernig. Faðirinn er farinn að haga sér svolítið eins og vonda fólkið undir lokin. Hann vill ekki gefa blinda manninum af matnum þeirra og hann skilur þjófinn eftir berstrípaðan í fjörunni. Drengurinn hefur lært og ekki spillst af harðneskjunni í umhverfinu. Hann er ekki sáttur við hvernig faðirinn kemur fram við þessa menn. Hverng fer fyrir drengnum? Út úr þokunni birtist maður með byssu. Hann reynist vera með konu og tvö börn og hund og þau hafa elt feðgana af einhverjum ástæðum. Drengurinn er heppinn, maðurinn reynist tilheyra hinum góðu. Þetta hljómar eins og ódýr hryllingsmynd, en hún orkaði ekki þannig á mig. Það er hugsun á bak við þessa vinnu. Höfundarnir hafa ekki tekið að sér að búa til skemmtiefni handa fólki, sem langar að hverfa úr sínum eigin veruleika í annan meira krassandi. Kosturinn við myndina er hveru strípuð hún er. Þráðurinn er eins og leikmyndin, auð jörð og fáein brunnin tré. Faðirinn þraukar út stríðið og á litla sigra og fellur í gildrur. Við óttumst um hann og stöndum með honum. Hann bíður ósigur fyrir hungrinu og sjúkdómunum, ekki vonleysinu og ekki mannætunum. Hann tapar mannúð sinni að nokkru, en drengurinn varðveitir sinn eld í brjóstinu. Vonin sem kemur í lokin er þó tímabundin, því ekkert bendir til að framundan sé betri tíð. Sem dæmi má nefna atriðið í sveitahúsinu. Faðirinn finnur falinn inngang að kjallara. Í kjallaranum hefur verið komið fyrir fólki, sem íbúarnir ætla sér að éta. Mannæturnar koma og faðirinn og sönurinn forða sér upp á loft. Á klósettinu gerir faðirinn sig kláran að skóta drenginn í hausinn. En heppnin er með þeim. Áður en þeir finnast, reyna fangarnir að flýja og í upplausninni tekst þeim að flýja. Leikmyndin er einföld næstum því eins og í leikhúsi og hófstemdur leikur Mortensen litast af því og myndin í heild fær á sig leikhúslegan blæ. En það kemur ekki að sök. Þetta er dæmisaga, og ég sætti mig við að hún sé sögð sem slík. Ég þarf ekki að detta inn í myndina og gleyma mér í spennu. Hún virkar án þess. Það merkilga við myndina er, að hún fjallar eiginlega um það sem vantar. Áhrifin eru djúpur söknuður eftir þessu tvennu, sem var nefnt fjarverandi í byrjun, mannlegt samfélag og náttúran. Hvorutveggja jafn sterkt. Þarna sjáum við manninn, þegar hann er búinn að eyðileggja jörðina og gera hana óbyggilega. Það er kannski búið að berjast um verðmætin og eyða þeim öllum. Þeir, sem eftir eru, lifa á því að éta hverjir aðra. Við sjáum næstum því eins og gesti nokkra fulltrúa “góða fólksins” sem bráðum verða étnir líka, nema þeim takist að drepa sig fyrst. ÞJ 7. sept 2010 Ævintýrið1960 - Michelangelo Antonini Tvær vinkonur fara í ferð með ríku fólki á skemmtibát. Anna er ástkona kvennabósans Sandro, en óánægð með sambandið. Í eyjunni hverfur Anna. Sandro reynir við vinkonuna, Claudiu (Monica Vitti), sem finnst það ekki viðeigandi fyrsta daginn, en fellur svo fyrir þessum óspennandi gaur. Þarna er til dæmis atriðið á torginu í Palermo. Claudia vill ekki inn á einhverja skrifstofu með Sandro og bíður fyrir utan. Karlmenn snúa sér við. Fyrst þrír fjórir, svo fleiri. Maður á reiðhjóli, maður með handvagn. Allir stíga þeir fram eins og á leiksviði úr skúmaskotum eða fram á svalir. Claudia fer inn í verslun. Sandro finnur hana þar. Hún segist ekki þola þennan feluleik. Í öðru atriði ræða Claudia og Sandro málin á þaki klausturs. Claudia rekur sig í bönd sem hanga úr kólfum klukknanna. Klukka hljómar fyrir ofan þau og annar klukkuhljómur berst til þeirra eins og bergmál. Hún áttar sig á því að það er ekki bergmál heldur svar. Hún ýtir aftur á bandið og svarið kemur strax. . Hún sér kirkju út við sjóndeildarhring. Ég heillaðist af myndatökunni, þegar ég sá myndina fyrst. Á sýningunni í Kvikmyndasafninu var skorið ofan af og neðan, svo myndirnar nutu sín ekki. Í sannleika sagt var myndin ekkert lík minningunni, hvort sem það var röngum skurði að kenna eða ekki. Persónurnar hreyfast um sviðið eins og dúkkur, taka sér stöður og taka sig út eins og þær séu að sýna föt. Monica Vitti hleypur um göturnar í þröngu pilsi og buslar í sjónum á klettunum. Í samanburði við hina leikarana er hún lifandi manneskja, en samt er einhver dauði í þessari mynd - uppstilltur veruleiki eins og kyrrmynd af gömlum ávaxtadiski. Og sagan er eiginlega ekki neitt. Á sínum tíma var eitthvað hrífandi við myndina. Þá var hún eins og ferskur andblær við hlið amerísku myndanna 60-70. Það er átakanlegt að horfa á mainstream ameríska mynd frá þessum tíma núna, en maður átti ekki von á áfalli við að líta aftur á Antonioni. Gat mynd sem var bara tíska og stemningar heillað menningarelítuna í kvikmyndaklúbbunum upp úr skónum? Kannski er þarna eitthvað, en hvað? ÞJ 3 okt 2007 |
