WASHINGTON:

George Washington (1732ko otsailaren 22a – 1799ko abenduaren 14a) Estatu Batuetako armadako buruzagia izan eta gero, eta Britainia Handia iraultzako gudan (1775-1783) garaitu ostean lehenengo presidentea izan zen.

Armada matxinoaren buruzagi izendatu zuten 1775ean. Hurrengo urtean britainiarrak Bostonetik egotzi zituen, baina New Yorken porrot egin zuen urte haren hondarrean. Hala ere, Delaware ibaia gurutzatu zuen eta etsaia ustekabean harrapatu zuen. Estrategia haren ondorioz matxinoek bi armada britainiar atzeman zituzten, Saratogan eta Yoktownen.

Zatikatze indarren eta porrotaren aurka borrokatuz eta kongresuarekin, estatu kolonialekin eta frantziar aliatuekin negoziatuz armada eta aberri ahul bati eutsi zien. 1783an, guda amaitu ostean, Mount Vernongo haren etxaldera bildu zen.

1780ko hamarkadaren amaieran aberri jaioberriaren konfederazioaren artikuluen ahultasunaren beldur zela, Philadelphiako Bilkurako lehendakaria izan zen eta bertan 1787ko AEBetako konstituzioaren zirriborroa bultzatu zuen.1789an AEBetako presidente bilakatu zen eta gobernu berriaren usadio eta ohitura ugari finkatu zituen. Britainia Handiaren eta Frantziaren arteko gudek urratzen zuten mundu batean bizirik irauteko gai izango zen herrialde sendo bat sortu gura zuen. 1793ko haren neutraltasun aldarrikapenak kanpoko gudak saihestu zituen. Gobernu zentral indartsu bat ezartzeko; zerga sistema bat, banku zentral bat eta barne-zorra sortu zituen. Haren ospea erabili zuen Jeffersondarren aurka egiteko eta 1795ean Britainia Handiarekin sinatutako Jay Itunaren karietara bake hamarkada bat hasi zen. Alderdi Federalistan inoiz sartu ez arren, haren programa sostengatu zuen eta sorkuntzaren bultzatzaileetako bat izan zen. Washingtonen agur-hitzaldia errepublikar dohainen eta kanpoko guden aurkako aldarrikapenaren eredutzat hartzen da.

Gaztetandik, Washington soro-neurtzaile izan zen eta, beraz, haren sorterria, Virginia, eta ingurumariak ondo ezagutzeko parada izan zuen. 1748an nekazari haren karrerari ekin zion eta Blue Ridgeko mendebaldeko Farifax Baroiaren lurrak neurtzeko kontratatu zuten. 1749an, lehenengo kargu publikorako izendatu zuten, Culpeper konterriko neurtzaile, eta Lawrence Washingtonen, bere haurrierdiaren bitartez, mendebaleko lurrak ustiatu gura zituen Oiho konpainian interesatu zen. 1751ean, George eta haurrierdia Barbadosera joan ziren, Bush Hill etxera, Lawrencen birikeriak hobera egingo zuelakoan. Hori izango zen atzerrira joan zen aldi bakarra. 1752ko Lawrencen heriotzaren ostean, Georgek familiaren etxaldearen zati bat jarauntsi zuen eta Lawrencen koloniarekiko urgazlearen betebehar batzuk bere gain hartu zituen.

1752an Virginia miliziako barrutiko jeneral urgazle izendatu zuten, horrek hogei urterekin komandante bihurtu zuen. Haren beharra bere koartelean miliziaren trebatzeaz arduratzea zen. Hogeita bat urte zituenean, Fredericksburgen, masoi sartu zen.

1753ko abenduan Robert Dinwiddie Virginiako gobernadoreak Ohioko mugako frantziarrei ultimatum mezu bat helarazteko bidali zuen Washington. Hark frantziar militarren indarra eta asmoak ere baloratu behar zituen. Mezua Le Boeuf frantziar gotorlekuei luzatu zien, gaur egunean Pennnsylvaniako Waterford hirian, baina haiek ez zioten jaramonik egin Ohio lurraldetik at ateratzeko mezuari eta hori zela eta bi botere kolonialak munduko guda bidetik abiatu ziren. Washingtonen auzi horren txostena Atlantikoko bi aldeetan askok irakurri zuen.

1775ko apirilean borroka piztu ondoren, Washington bigarren Kongresu Kontinentalean uniforme jantzita agertu zen. Horrela, gudarako prest zegoela adierazi nahi izan zuen.  Komandanteburua ez zuela izan nahi esan bazuen ere, ez zegoen besterik. Kongresuak  armada kontinentala sortu zuen. Hurrengo egunean, Masachusetseko John Adamsen izendapenean, Washington major-jenerala aukeratu zuten eta Kongresuak komandanteburu izendatu zuen.

1775ko uztailean, Washingtonek bere gain hartu zuen Kontinental armadaren aginpidea Cambridgen, Masachusets, Bostongo setioan. Haren armadaren bolbora falta larriaz jabetu zenean, Washingtonek iturri berriak lortzeko eskatu zuen. 1776. urtearen hondarrean, hornidura nahikoa (2,5 milioi libra gutxi gorabehera) lortu zuten, batez ere, Frantziatik. Geldialdi luzean, Washingtonek armada berrantolatu zuen eta artilleria Dorchester Gainetan hirira begira ipini zuenean, britainiarrek erretiratu behar izan zuten. Bostonetik atera zirenean, Washingtonek New York hirira mugitu zuen armada.

1777ko irailaren 11an, Brandywine borrokan Washington garaitu zuten. Irailaren 26an Howe Washingtoni gailendu zitzaion eta Philadelphiara sartu zen inolako oztoporik gabe. Howek ezin izan zion lagundu eta azkenean errenditu behar izan zen. Bataila haren ondorioz, Frantzia gudan sartu zen amerikarren aldean eta iraultza mundu-guda bilakatu zen. Washingtonek Philadelphia galdu zuenean, Kongresukide batzuek Washington agintetik kendu nahi izan zuten, baina Washingtonen aldekoek haren alde egin zuten eta arerioek atzera egin behar izan zuten.

 Neguan, Washingtonen armadako 10000 gizonetatik 2500 hil egin ziren, gaixotasun edo hotzak jota. Hurrengo udaberrian, berriz, armada Valley Forgetik atera zen ordena zorrotzean. 1778an britainiarrek Philadelphiatik atera ziren eta New York hirira gorde ziren. Bitartean, Washington New Yorken inguruetan geratu zen, eta 1779an, John Sullivan jeneralak (Washingtonen gidaritzapean) lur-kiskaliko kanpaina egin zuen New York estatuko iparraldean Tory eta irokesen erasoen mendekua hartzeko. Kanpaina hartan, berrogei bat herrixka irokes txikitu zituen. 1781ean frantziarrek itsasoan lortutako garaipen baten ondoren amerikar eta frantziarrek Virginian britainiar armada bat atzeman zuten. 1781eko urriaren 17an, britainiarrak Yorktownen errenditu zirenean, borroka amaitu zen. Gudako eta gudaren osteko arrakastek ospetsua egin bazuten ere, Washingtonek borrokatu zen bederatzi batailetatik hiru besterik ez zituen irabazi.

Presidente aldia 1789-1797

Hauteskunde-kolegioak Washington aho batez aukeratu zuen 1789ko, eta berriro 1792ko hauteskundeetarako. Bera izan da bozen %100a jaso zuen bakarra. John Adams izan zen bere presidenteordea. Washingtonek AEBetako presidente kargua zin egin zuen 1789ko apirilaren 30ean New Yorkeko Federal Hall-en, berak hasiera batean nahi ez bazuen ere.

AEBetako lehenengo kongresuak Washingtoni 25.000$ ordaintzea bozkatu zuen, 1789an soldata handia, hain zuzen ere. Washingtonek, dagoeneko aberatsa, uko egin zion soldata horri, izan ere, oso estimatzen baitzuen funtzionario publikoaren haren ospea. Hala ere, Kongresuak berriro eskatu zionean, onartu behar izan zuen. Kongresuak etorkizuneko presidentegaiak ahalik eta elkargorik handienetik ateratzea nahi zuen eta soldataren beharra ez zuen batek hartzea aurrekari arriskutsua zitekeen.

Washington karguaren hotsaz eta zeremoniaz arduratu zen; haren ezaugarriak eta tituluak errepublikar samarrak izan zitezen eta ez europar erregeen gortekoak bezain hanpatuak. Horretarako, “Mr. President” titulua gurago zuen eta ez iradokitzen zizkioten beste izen handientsuak. Washington gaitasun handiko administraria eta nortasunen eta trebetasunen epaile dohatsua izan zen. Normalean, azken erabakia hartu baino lehen kabinetearen bilkurak egiten zituzten. Eguneroko lanetarako: sistematikoa, kementsua eta txukuna zen eta erabakitzailea bazen ere, beti eskatzen zizkien besteen aburuak.

Washingtonek bigarren agintaldi batean izan zen presidentea, gogoz kontra baina. Hala eta guztiz ere, hirugarren bati uko egin zion, eta horrela, gehienez bi agintaldien ohitura ezarri zuen. Ohitura hori lege bilakatu zen konstituziorako 22. zuzenketan.

ERRETIROA ETA HERIOTZA