(Sağolasın Nuri!) Japonya’da bahar mevsimi yaklaşınca, haber bültenlerinin sonunda hava durumuna benzer haberler yer alırmış: “Tomurcuk Haberleri”. Japonlar ülkenin neresinde, ne zaman, hangi çiçeğin tomurcuklanacağını ille de bilmek isterlermiş. Bizim gözlerimizi maç sonuçlarına kilitlememiz gibi, kimi Japonlar da, hangi tomurcuğun patlamasını nerede seyredebileceği üzerine kafa yorarmış. Dal uçlarıdaki yaratılış heyecanını bire bir ve canlı yaşamak isterlermiş. O yüzden işte, “Bugün falanca parkta kiraz tomurcukları çiçeklenmek üzere...” Yarın ikindiden az sonra, erik dallarında patlamalar bekliyoruz..” gibi sözler de söyleyebilirmiş TV sunucuları.

Hayal etmeye değer... Koca koca adamlar ve kadınlar borsa dalgalanmalarını, kur kıpırtılarını, politik patırdanmaları bir kenara koyuyor, yanlarına gül yüzlü çocuklarını da katıyor, termoslara çaylar, sepetlere peynir ekmek boca ediyor, “çiçek açılış”larına koşuyor. Adı da var bu tatlı seyrin: Ha-Na-Mi.. (Bu yazının başlığı yani.)

Hanami, Japonya’da bahar mevsiminin en popüler olaylarından biri. İnsanlar fevc fevc -çoluk çocuk, firma çalışanları yahut eş dost olarak- önlerinde piknik malzemeleriyle çimenler üzerine oturup bahçelerde parklarda yeni tomurcuklanan ağaç dallarını seyrediyorlar. Bu sırada yiyor, içiyor, sohbet ediyorlar. Bunlara danslar ve halkoyunları da eşlik ediyor.

Bunları yazarken, Japonya’yı yeniden keşfettiğimi fark ettim birden. Tabii ya, Japonlardan geri miyiz biz? Hıdırellez’imiz var. Nevruz’umuz var! İyi ama niye Nevruz haberleri içimizde ille de bir asayiş gerginliği çağrıştırıyor? Ülkemizde politik patırtılar öylesine baskın çıkmış ki, bahardaki yaratılışa tanık olma fırsatımız olacakken Nevruz bile, çiçekleri ezdiğimiz, kalpleri küstürdüğümüz, canlara kıydığımız, “sen-ben” kavgasına tutuştuğumuz bir tarafgirlik arenasına dönüşmüş.. Sahi, n’olmuş bize?

Dönelim Hanami’ye... Merak etmeyin orada da kavga var! Tokyo’nun en popüler mekanları Ueno Park’ta ve Aoyama Mezarlığı’nda yer kapmak için kıyasıya rekabet varmış. Bizdeki hastane, maç ve marketten ucuz elektronik eşya alma kuyruklarına benzer biçimde, bir gece öncesinden yorgan döşek gidilip oralarda yer kapılırmış. Çok merak ediyorsanız, takım elbiseli ve kravatlı bir çalışanı da, çiçeklere bulanmış bir ağacın altında uykusuz gözlerle görebilirsiniz. Kimi firmalar çalışanları adına yer kapmak için en çömez çalışanını “nöbet”e gönderiyorlarmış..

Bu yazının bana ayrılan karakter kotasından feragat ederek, derdimi fotoğrafların anlatmasını sağlayacağım. Önce haritaya bakın: Japonya toprakları üzerinde, hangi tomurcuğun tahminen nerede ve ne zaman açacağını gösteriyor. Sayılar tarihlere işaret ediyor: 3.25, Mart’ın 25’i demek oluyor. Tokyo bölgesinde meselâ, tomurcukların 28 Mart ve 31 Mart arasında açılacağı haber veriliyor. (Türkiye versiyonu ne güzel olurdu! Kaçkar’da kardelenler, Malatya’da kayısılar, Antalya’da portakallar, Terme’nin Kirazlık köyünde kirazlar....)

Diyeceğim o ki, kurumuş kemik gibi ağaçların yeni baştan, terü taze tenlerle, mütebbessim çiçeklerle diriltildiğini her bahar görmeye Japonlar kadar ihtiyacımız var. “Kemikleri kuruyup toz olmuş” sevdiklerimize ebediyen kavuşacağımız, “hiç korkmayacağımız ve hüznün de dokunmayacağı” ebedî diriliş müjdesini her tomurcukta okumaya vaktimiz yok mu?

Bir şeyin “görülmediğini” söyleyebilmek için o şeyin görülmeye aday olması gerek. Azıcık da olsa ışık vurması gerek üzerine. Gözlerin dikkatini çekecek kadar lekelemesi gerek varlık sayfasını. Yokun yokluğunu göremez gözlerimiz. Var olmayana kaymaz gönlümüz. Bir şeyin “unutuldu” diye anılması için hatıra düşebilir bir varlık kırıntısı sunması gerek bize. Bir şeyin acınabilir olması için kum tanesi kadar da olsa bir hacmi olmalı. Hiç olmayanın hatırını sayamaz akıl. Hiç olmamışa acıyamaz kalbimiz. Yok olanın yokta kalışına ağlayan bir insan oldu mu hiç?

Görme eylemimiz hedefsiz gerçekleşmez. “Neyi gördün?” “Hiiiç!” mi? “Kör” derler adama. Deli bile derler. Hele bir demeye gör: “Hiçbir şeye acıyorum ben!” Acımak fiili nesne arar kendine. Ucundan görünmüyorsa bir şey, tamamına dair merakımız uyanmaz. Bir kenarından gözümüze ilişmiyorsa bir şey, gerisini görmeye gerek kalmaz. Alameti yoksa bir şeyin, görünürde değilse, sorumlu değiliz ondan. Hatırası olsun yoksa, bir defalığına bile olmuş değilse, gelip geçmiş değilse, gölgesi olsun değmemişse aklımızın ucuna, ona dair bir kaygı üretemeyiz. Yok olanın yokluğundan hayıflanmasını bilmez insan. Ancak var olan kıymık olup batar kalbimize. Görünür olunca kıyısından, belki canımızı yakabilir. Acıtır belki! Acındırır! Ama belki! Bir gerçeğin aniden çıkıveren ucu, bir varlığın gözümüze sarkan kenarı, fazlasını görmeyi borç yazar gözlerimize.

O iki kara lekeyi gözümüze fotoğrafçı Kevin Carter soktu: Somali’de Birleşmiş Milletler’in yardım kampının birkaç kilometre ötesinde, açlıktan toprağa yığılmak üzere bir çocuk ve arkasında onun ölümünü bekleyen bir akbaba. O iki kara leke, hepimizi, her zaman vicdan borçlusu kılacak acı gerçeği batırdı kalbimize. Suçlu o iki kara leke! Çünkü, bizi suçlu kıldılar. Oyunbozanlık ettiler. Olmasaydılar eğer, sayesinde Pulitzer ödülü aldığı bu fotoğrafı çektikten sonra niye ardına bakmadan çekip gittiğini sorgulamayacaktı Kevin Carter. Olmasaydılar eğer, o görüntünün en çok da kendi vurdumduymazlığını ve vicdansızlığını görüntülediğini acıyla anlamasına mahal olmayacaktı Kevin Carter’in. Olmasaydılar eğer, çocuğu oradan alıp kendini akbabanın önüne bırakırcasına aylar sonra intihar etmeye kalkmayacaktı Kevin Carter (Demek fotoğraf makinesinin namlusu da sahibine çevrilebiliyor ve öldürüyor!).

Ama oldular bir kere... Oldular ve göründüler. Ve hep görünecekler. Sadece fotoğrafçıyı değil, hepimizi rahatsız edecekler. Orada vicdan azabının ezip öldürdüğü o fotoğrafçı kadar bile var olmadığımızı görüntülüyor çünkü o fotoğraf. Bizi gammazlıyor. İçimizde merhameti en çok hak edeni, bir çocuğu, bir akbabaya sıradan bir yem edebilecek küresel adaletsizliğin, kitlesel merhametsizliğin başucuna koyuyor her birimizi. Tam da olay mahallinde görünmeyişimiz nedeniyle, fail-i mâlûmu sayıldığımız bir cinayete ortak ediyor bizi... Dahası da var: fotoğrafta annesi ya da babası görünmüyor aç (bırakılmış) çocuğun. Annesi babası da öldürülmüş belki. Yahut uzaklarda tutuluyor. Onların çocuğun yanıbaşında görünmeyişleri de bir dehşet görüntüsü! Anne şefkatinin azıcık kırıntısınca orada olsaydık, hepten eriyip gözyaşı olmaz mıydık o çocuğun başında? Erimiyoruz. Yanmıyoruz işte! Yokuz orada. Yokluğumuzu o iki kara leke sayesinde görebiliyoruz.

İçinde görünmediğimizi göremediğimiz, görünmediğimiz için de yanmadığımız ne kadar çok kara leke fotoğrafı olacaktı ama fotoğrafçılar yetişemedi. Hiç görünür olmadığı için hiç olmadığını sandığımız nice kara lekeler var yeryüzünde. Olsa bile, hep öyle oluyor diye bıkkınlıkla yok saydığımız, alışkanlığımızın yüzsüzlüğüne sardığımız daha nice taze kara lekeler düşeyazıyor yerin yüzüne. Yokuz oralarda, yokluğumuzu görecek gözden yoksunuz. Yokluğumuzu görsek de yokluğumuza yanacak gönülün yoksuluyuz. Ne kadar körüz! Ne kadar sağırız! Ne kadar merhametsiziz! Ne kadar acımasızız. Ne kadar vurdumduymazız.

Olmayan bizlerin en acınacak haline, yok oluşuna acıyıp da bizi var kılan ey Rahman; en çok yanımızda olunması gereken zamanda, anılmaya değer olmadığımız unutuş karanlığında şefkatiyle seçip yakınlığına çağıran Rahîm; olamadığımız yerlere değdir dualarımızı. Gözlerimize verdiğin o iki kara lekeyi, iki gözbebeğimizi merhamet(l)e aç! Görür kıl bizi kara lekeleri. Görünür kıl bizi kara lekeli fotoğraflar içinde. Geç kalmadan.

Sanki utanıyor. Göremediği için mahcup oluyor. "Saymayın beni!" dercesine gözden kayboluyor. İnsanın acıması ancak bir nesne üzerinden gerçekleşiyor. Olmayana acımaz insan. Olmayanın olmayışına ağlamaya kalkmaz, kalkamaz. Hatta, var olduğu halde gözüne görünmediği için acı-ya-madıkları da vardır. Hatta, gözüne göründüğü halde, ilgilenemediği için acımaya vakit bulamadıkları da vardır. Hatta ve hatta, her gün her gün gözüne gözüne sokulduğu için ister istemez alışarak acımayı unuttukları da vardır. Gördüğüne bile acı-ya-mayan, görmediğine nasıl acır? Göz göre göre acımayı unutan, hiç var olamayana hiç var olmayışı yüzünden nasıl acıyabilir?

Bir şeyin tamlığının bozulması, bir eksikliğinin gözümüze çarpması, acımızı uyandırır. İçimizi yakar. Kalbimizi dürter. Olması gerekenin onda olmayışı onu acımaya aday kılar. Olması gereken konusunda bir deneyimimiz vardır çünkü. "Daha önce de kuş görmüştüm; kanatları kırık değildi. Bunun kanadı kırık; ah!"

Yok olanın yokluğuna acıyamamak, ancak kıyılarında gezindiğimiz, içine ayağımızı sokamadığımız bir çelişki denizidir. Acımayı bile beceremeyecek kadar acınacak olduğumuzu bu çelişki sayesinde fark ederiz. Biraz eksiği olana acırız da, eksiği art arda hepten yok olana acımayız. Oysa, en çok o vakit acınmayı hak ederdi o şey. Hepten eksik olan, bir tamamlanma vaadi sunmaz gözlerimize. Bir eksiği yoktur hiç olmayanın. Eksikliğini göremeyiz. Yoktur o kadar. Gözümüze takılmaz ki zaten. Gönlümüze niye takılsın?

Bu çelişkiyle yüzleşmeyi denemek hayalî bir kuşa mal olacak kadar bedava: Küçücük bir kuş gördük diyelim. Yavru kuş. Belli ki annesinden uzakta: acırız. Bir de fark ettik ki yavru kuşun bir kanadı kırık: daha çok acırız. Az sonra gördük ki, diğer kanadı da kırık: daha da çok acırız. Meğer bir ayağı da kırıkmış: daha da daha da acırız. O da ne! Öteki ayağı da kırıkmış: daha daha daha da acırız. Az sonra kör olduğunu da fark ettik: daha daha daha daha da acırız. Belki ağlamaya başlarız. Sonunda sağlam bir tek gövdesi olan kuşun ezilip gözden kaybolduğunu farz edelim. Öyle ki bizden önce asfalttan silinmiş olsun cesedi. Acır mıyız? Hiç sanmam! Olmayan kuşa niye acıyalım ki? Acımamızı en çok hak ettiği anda, kuşun birden acınası olmaktan çıkması, acımasız olmasa da, acıma-sız eyler bizi. İnsanın şefkati, merhameti, acıması ille de bir nesne arar kendine. Nesne yoksa, acıma başlamaz, merhamet gerçekleşmez.

Uzakta da olsa bir annesi bile olmayan, kırık bir kanadı bile olmayan, kırık da olsa bir bacağı dahi olmayan, kör de olsa bir gözü bile olmayan, hiç ama hiç ol-a-mayan bir kuşa acıyamıyoruz.

Oysa, Rahman'ın "acıma"sı, kuşun en acınası hali içindir: yokluğuna acır. Merhametiyle yoğu var eder O. Rahmetiyle olmayan kuşun dile gelmeyen varlık duasını kabul eder. Biz bir şeye var olduktan sonra, gözlerimize görünür olduktan sonra ancak acırken, O yokluğuna acıdıklarını var eder.

İşte bu yüzden, kendi yokluğumuzda, kendi üzerimizde, kendi yokluğumuza kendimizin bile acımadığı bir dönemde, kendimizin bile farkında olmadığı yokluğumuza acıyan o merhamet bakışını görmeye çağırır bizi Rahman: "Hatırlamaz mı insan ki bir zamanlar hatırlanmaya değer bir şey değildi." (Bak. İnsan Sûresi, 1) Her birimizi özgeçmişine (ama öz-geçmişine!) gönderiyor bizi bu âyet. İnsan Sûresi'nin bu ayeti hiç hatırımızın sayılmadığı sıfır noktasından başlayarak göz önüne getiriyor şimdi alışkın ve bıkkın olduğumuz (ve ihtimal ki göremediğimiz) varlığımızı. Kimsenin gözüne takılmış değildik doğum günümüzden en fazla bir yıl kadar önce. Kimse eksikliğimizi çekmiyordu dünyaya gelmemizin bir yıl kadar öncesinde. Kimse yolumuzu beklemiyordu. Bir işe lazım değildik: Lüzumsuzduk. Olsak da bir, olmasak da birdi! Yokluğumuz varlığımız kadar beklenir bir şeydi.

Sanıyorum şimdi aynaya bakarken biraz daha açabiliriz gözbebeklerimizi. "Hayret!" "Ben bana sürprizim!" "Çok değil on yedi yıl kadar önce kimsenin hesaplarında yer etmiyordum. Sevdiklerimin gündeminde değildim. Ama yaşıyorum şu an." "Bir zamanlar kimse eksikliğimi dert edinmediği halde, şu anda varım." Şaşırmalı insan kendi var edilişine. Yokken, kendisi bile yokluğunu fark etmezken varlık için seçilişine hayret etmeli! Göz bebekleri büyümeli!

En acınacak haline acıyanın sadece Rahman olduğunu fark etmeli. "Rahman'ın gözbebeği" bilmeli kendini. Bakılıp geçilecek, gözden çıkarılacak, hemen silinecek, çöpe gönderilecek "kara bir leke" kadar bile değilken, üzerindeki o "bakış acısıyla" gözde olduğunu görmeli. Göründüğümüz için bize bakmış değil O. O baktığı için görünür olmuşuz biz..

Keyfince Lügat

Yol arkadaşlığı için,
yazı sırdaşlığı için,
lügat yoldaşlığı için
Ali Hakkoymaz’a teşekkür ederek...

Yol: Hiçbir yerde olmadan her yerde olmak demektir. Yol; bir ayrılıştır... kavuşmalar adına. Yol; bir bıkmayıştır. Çünkü her an bir menzile yeniden konuştur, “her an” bir menzili yeniden konuşturur. Yol; bulanmadan aktığın demdir. Her işin bir yolu olduğu gibi her yolun da bir “yolu” vardır. Hemen bütün yolculuklar heyecanlandırır insanı. Niye mi? Nereye gittiğini bilsen de, nelerin olacağını bilmediğindendir. Hepsinden önemlisi, sonsuz bir arayışın (tecessüm etmiş) halidir yol. Bu yüzden bizi “yol yol” çeker yol. Yola çık, yol açık...

Hızda kaybettin çok şeyi. Bu hız/da kaybettiklerini hangi hızla anlatsan yine de çok azını anlatmaya yetişirsin. Ve hızını alamadığını görünce, pişmanlıkların bir bir kapını çalacak. Çalmasın diyorsan... Bu hız sana ait olamaz, sen de ona ait olamazsın. Ki çoğu zaman, yolda karşılaştın hızla, hızla geçiştin, yüzleşemediniz bile, tanışamadınız. Ne kötü! Hız; hiçbir yerde olmamanın adı. Hız; bulunduğun yeri yaşayamamanın utancı. Hız; razı olamayıştır. Hız bir kaçıştır-önce-kendinden. Hızla hiçbir yerde olamazsın; olamadığın yere hep geç kalırsın. Hızın hep geç kalmak olduğunu anladığında vakit geç/miş olmasın! Hızla önce kendini terk edersin; kendine yetişemeyenlerin başka yere yetiştiği görülmüş müdür? Yoksa Çinlinin Japon’a sorduğunun cevabını hâlâ vermedin mi? “Bir saatte gideceğin yolu 15 dakikada gidiyorsan, geri kalan 45 dakika ne yapıyorsun ki?” Hızla gidenler artırdıkları dakikaları da hızla harcarlar (mı yoksa?)

İğde: Yollarda bir mayıs fırtınası. Bir yeni duruş. Bunlar geçen bahar da mı buradaydı? Şaşkılığım iğdelere mi kendime mi? İkisine mi? Daha nelere (mi?) Bu ayda “bir kadının saçları vakte sürünürken” (mi) açar iğde çiçekleri! Asrımızda efsanelere yer yok; ama efsanedir bir mayısta yollarda iğde kokuları. Öteki çiçekler... Öteki kokular... Alınmayın. Siz de salın endazenizi, siz de salın kokularınızı... Hadi, hadi salınma; gittiğin yere hiç değilse bir “iğde kokusu” götür. Mayıs yollarından geldiğini bilsinler yüzüne gözüne bakanlar. Çılgınlığını gizleme! “Aa, sen de iğde kokuyorsun!” desinler. “Evet!” de sen de, çekinmeden, şaşırmadan: “Ben mayıs yollarından geliyorum.” de! Öylesine mutevazı ki bir de hem iğdeler, hem kokuları, hem salınışları, hem selâmlanışları... Sanki hep mahcuplar... Yokmuş gibi yapıyorlar; hep “usulca” sokuluyorlar. (Ey okuyucu, bunlar ifrat sanılmaya; bunca şeyleri gör(e)meyiş zamanlarında bir “iğde kokusuna tutunarak” yürümektir bizi her şeyin yanına alan!) Dediği gibi şairin: “Ah kimselerin vakti yok/Durup düşünmeye ince şeyleri.” Bunca işin gücün arasında bir de iğde mi koklayalım! İğdedir; kokacak elbet. Benim işim var, işe yetişmeliyim! Hani şair bir şiirine “Göğe Bakma Durağı” adını koymuş ya... Ne iyi olurdu “İğde Koklama Durakları” da olsaydı. İşte bu iğde ağacı! Oturmuş bu yol kenarına; gece gündüz durmadan koku/sunu/verir! Ey çocuk, sen de gel.. Hey anne, hey baba (olacak) sen de gel! Koku, hele de iğde kokusu, geçmiş zamanlara çağırır seni. Annem etrafımda dönen dolapları fark etmediğimde: “Burnun hiç de koku almıyor.” derdi. “Anne, nice mevsim kokuları burnuma kadar geliyor da, burnum koku almıyor. Açmıyorum çok zaman o kapıları demek, açamıyorum!” Bir iğde, bir mayıs kokusunu almadan yaşayanlar hangi sesi, hangi dokuyu, hangi kokuyu bırakıp gide ki! Koku dolasın mevsimlerde, kokuda olasın, koku dolasın seni, e mi?

Koklamak: Kendi çocukluğunu durakta beklemendir. Hiç beklenmedik bir anda (hazırsan) gelir, hazır san, gelir. Şu çocukluğumun, şu gençliğimin, şu geçtiğim bütün yolların kokusu diye/biliyor musun? Çocukluk, gençlik sana zaten iyice sürünür, kokusunu bırakır üstüne. Ama vakteriştiğinde, “Aman canım, aman çocukluğum, hatta gençliğim, at şu üzerinden eskilerden kalmış saflığı” mı diyorsun yoksa! “Şu anlarımdan yarınlarıma, görebildiğim, göremediğim nice yanlarıma bir koku üşüştürebilecek miyim?” Yoksa, kokusuzluğumu herkese derinden koklatıp “kervan göçüp dağlar başında” (mı) kalacağım? İçindeki kervanlar yola koyulmuşken alışverişini yap, ey can! Dikkat: “Ey gonca açıl, mevsim geçiyor!” Papatyanın kokusunu bilirsin, belki bir gelinciğin de vardır kokusu. Bir gelincik kadar, bir papatya kadar(cık) da yoksa bıraktığın koku, boş yere yol kenarını beklemişsin demektir. “Bir gül açımı kokun ve neşen/Sonsuz emellerde kayıp gibisin/Şu dağın ardına kocaman düşen/Vedaı nasihat olsun güneşin.” Hayat kitabının arasına, ilerde, zaman zaman açtıkça, kendi koyduğun bir kokun, bir sesin, bir rengin olsun (mu?) Başkaları da senin kitabını açtığında sayfalar arasında bir sayfa bulsun; hayıflanmayacağın, hayıflanamayacakları. Gemi batmadan, delikleri kapatasın! Bir çentik atasın, bir kapı, bir pencere açasın! Kokular bir yere girdiğine sevinsin. Hep sayfada kalsın! “Bu benim sayfam!” desin, koparıp alsın kendine lazım olacak manâları... Sayfa yerinde kalsın.

Yazı: Kelimenin, kalemin ve elin kendilerini (iyice) gördükleri yer. Sızıya da sevince de şöyle bir bakıp alacaksa alan. Üzerken de sevindirirken de çoğal(t)an. El ele tutuştuğumuz an. Bırak ellerimi, ellerine bırak kendini. Topla şu bir dağın ucundaki, çocuğun gözlerindeki, taşların tıktıkasındaki, suların zemzemesindeki... kelimeleri. Yazıya çıkana ‘Yolun açık olsun!’ derler

Başında dikilen beyaz adam kendisine yer vermesini bekliyordu. Daha doğrusu emrediyordu. Rosa Parks, adamı süzdü. Keşke yaşlı olsaydı. Keşke hasta ya da özürlü olsaydı. Rosa Parks yer vermede geciktikçe adam kelimelerini gırtlağına indirip gargara yapıyor, anlaşılması zor cümlelerinin arasında sık sık “Jim Crow” adı geçiyordu. Çünkü bu eyalette Jim Crow Yasaları geçiyordu. Rosa Parks, bir rüyadan aniden uyananların üzerlerinden hemen atamadıkları düş parçalarına kapandı, onları vermemek için koltuğunun demirlerine sımsıkı yapıştı ve sonunda koltuğundan kaldırıldı. Hayır kaldırılmadı. Gıcırtılar çıkaran paslı bir çivi gibi söküldü yerinden ve hapishaneye çakıldı. Zira Jim Crow Yasaları’na göre zenci yolcular beyaz yolculara otobüste yerlerini vermek zorundaydı.

Rosa Parks’ın bir otobüs koltuğunda bıraktığı düşlerini 26 yaşındaki siyah bir adam buldu: Martin Luther King. “Bir düşüm var!” diyerek Parks’ın yarıda kalan rüyasının tabirlerini yaptı yaşadıkça. Yaşadıkça hakikat anıtlarının hayal kaideleri üzerinde durduğunu gösterdi. 22 yaşında öğretileriyle tanıştığı Mahatma Gandhi’yi hatırladı King. Yaşasaydı ne yapardı Gandhi? Ne yapardı Amerika’da bir zenci olsaydı? Şüphesiz bir otobüs boykotu düzenlerdi. Mademki beyazların oturarak, zencilerin ayakta seyahat etmeleri isteniyordu, o halde zenciler ayağa kalkmalıydılar, fakat sokakta. Tam 382 gün sürdü direniş. Gandhi’nin küllerini gülümsetti ilk zafer. Otobüslerdeki ayrımcılık yeni bir yasayla kaldırıldı. Alabama’yı Geliştirme Derneği Başkanı Martin Luther King’in evine atılan dinamit, gökyüzünde patlayarak bir havai fişek gibi düşsel renklere ayrıldı.

Sırada rüyanın yeni tabirleri vardı. Siyahlar oy kullanamıyor, birçok alışveriş merkezinde beyazlarla birlikte çalışamıyordu. Atlanta’da yanına aldığı 33 gençle bir alışveriş merkezinin kafeteryasına oturdu Martin Luther King, ayrımcılığı protesto etmek için. Bağırıp çağırmadılar. Şiddete başvurmadılar. Sadece oturdular bir arada. 33 siyah adamın beyazların alışveriş ettiği bir kafeteryada yan yana oturması ne kadar korkunçtu! Güvenlik güçleri çok geçmeden çarşının içerisindeki bu siyah lekeyi sildi ve otuz üçlük tespihin imamesi King’i yargı önüne çıkardı. Mahkeme Martin Luther’i suçlu bulmak isterdi. Ne yazık ki onu mahkum edecek bir kanıt yoktu ellerinde. O halde bütün dosyalar taranmalı, King’in bilinmeyen suçları ortaya çıkarılmalıydı. Sonunda operasyon başarıyla tamamlandı ve Martin Luther King birkaç ay önce işlediği basit bir trafik ihlali gerekçe gösterilerek Reidsville Eyalet Hapishanesi’ne gönderildi.

Hapishane kapıları bir kez açılmaya görsün, bir kez mahkumu sevsin taş duvarlar, arkası gelirdi bu konukseverliğin. İşte zencilerin haklarının arandığı bir başka gösteri sonunda köpeklerle üzerlerine saldırılmış, basınçlı sularla yerlerde sürüklenmişler ve sonunda kendilerini Birmingham cezaevinde bulmuşlardı. King olanları yadırgamıyordu. İnsanlığın hasımları görevlerini yapıyordular. Acı olan dostların suskunluğuydu. Hem şiddete başvurmadan yapılacak eylemler meyvelerini bir gün verecekti, kendileri tadamasa da. Sorunlara gözünü yuman halk bir gün vicdanıyla karşı karşıya kalacaktı. Birmingham cezaevinden yazdığı o büyülü mektubunda şöyle diyordu King: “Acı deneyimlerimizden biliyoruz ki, ezenler özgürlüğü asla gönüllü olarak vermezler; ezilenlerin özgürlüğü istemesi gerekir.”

King, Gandhi gibi gücünü Tanrı’dan alıyordu. İnsanın Tanrı’yla olan ilişkisi üzerinde israrla duran Martin Luther, “Paul Tillich ve Henry Nelson Wieman’ın Düşüncelerinde Tanrı Kavramının Karşılaştırması” adlı bir doktora tezi vererek bu arayışını bir temel üzerine oturtmaya çalıştı. King’e göre insanın kurtuluşu ne Walter Rauschenbusch’un iddia ettiği gibi toplumsal ilerleme ne de Wieman’ın ileri sürdüğü gibi tek başına “us” aracılığıyla gerçekleşebilirdi. Kurtuluş için, Tanrı’nın yol göstericiliğine teslim olmaktan başka bir çıkar yol yoktu.

25 defa tutuklandı King, 10 milyon kilometre kat etti bu yolda. 2.500 konferans verdi. 5 kitap, sayısız makale yazdı. 4 kez suikasta uğradı. Nobel barış ödülü aldı. Kapak oldu Time’e. “Yılın adamı” dendi ona. Sonra aynı dergi “Sakıncalı” ilan etti onu. Çünkü bir türlü tatmin olmuyordu. Vazgeçmiyordu Rosa Parks’ın düşlerini tabir etmekten. Çünkü o vadesi gelmiş çeklerin artık bozdurulmasını istiyordu.

Güzelleştirmek istiyorum dünyayı. Bana verilmiş harflerle. Tıpkı bir mimari yapıt ortaya koyar gibi hayata bir metin bırakmak, daha doğrusu kelimelerle bir iç yaşantı kurmak istiyorum.

Zamanı, mekânı, vücudu ve aklı kendi irademle ödünç aldığımı, sorumluluğumun bilinciyle kainata bakmaya çalıştığımı ve rahmetin gazabı geçmesinin anlamı açıldıkça çirkinliği bile güzellikle anlatacağımı biliyorum. Ama nasıl ifade edeceğim? Ve neden ille ifade etme derdindeyim?

Bir şeyi ifade etmek, onu kendi dilinde yeniden yaratmaktır. Keşfetmek diyeyim daha doğrusu. İster somut ister soyut bir biçimde gelmiş olsun, ancak var olanı, varlık alanına çıkabileni ifade edebilme mahareti verilmiştir bize. Hayaller, rüya ve rüyetler, dualar, sezgiler, altıncı hisler, bilinmezlikler, muğlak alanlar, kısacası her şey dahildir bu keşfetme serüvenine.

Anlaşılma arzusu

Acaba neyi keşfetmemiz gerekiyor bu dünyada? Bu soruyu her sorduğumda insanın kendini keşfetme serüvenine çarparım. Ve anlaşılma arzusuyla dolarım. İnsanın yaptığı en büyük zulmün kendini gerektiği gibi anlatamamaktan veya karşısındakini olduğu gibi anlayamamaktan kaynaklandığını düşünürüm. Anlaşılmadığımızı gördükçe şiddete başvuruyoruz. Çünkü anlaşılamamak bizi de kendimizi keşfedemez hale getiriyor.

Bu yüzden olsa gerek, daha ziyade kötülük ve zulme hizmet ediyor anlaşılma arzumuz. Zaten nefret etmek, sabredememek, peşin hükümlerle hareket etmek, tahakküm altına almak, imha etmek: Sevmekten çok daha kolay, kısa ve zahmetsiz. Oysa Yaratan bilinme arzusuyla yaratmadı mı insanı? Ve buradaki ‘ol’ emri sevgi değil miydi?

Sanırım ilk hatırlamamız gereken ‘sevgi üzere’ var edildiğimiz olmalı. Bunu başarabilirsek O’nun insanı neden yarattığını “ben gizli bir hazineydim, bilinmek istedim” kudsi hadisiyle epeyce ifade etmiş olduğunu anlamaya başlayabiliriz. Bizdeki anlaşılma ihtiyacı O’nun bilinme isteğinin nefslerimizdeki bin bir tezahüründen biri olabilir.

Geceye bakıyorum, ıslak, nemli geceye. Dışarıda iliğe işleyen bir ayaz var. Üşüyene dek kalıyorum gecede. Sanki bir fısıltı bekliyorum kulağımda... Ansızın açılıyor gece. Işıklı bir düşünceye kavuşuyorum. Ve diyorum ki: İnsandaki kendini ifade etme ihtiyacı işte tam da bu anlaşılma arzusuyla ilgili olmalı.

O halde anlaşılma arzumuzun Yaratan’dan kaynaklandığı ve O’nu bilmek üzere yine O’ndan emanet alındığı apaçık hale geliyor gecede. Karanlığın içinden güneşler doğuyor gözüme. Bu arzumuzu ‘sevgi üzere’ ortaya koyabildiğimiz ölçüde güzelliğe yaklaşabiliyoruz. Belki bu durumda başkasını anladıkça kendimizdeki anlaşılma ihtiyacını da gidermiş olmaktayız bir nebze.

Geceleyin sesler çekildiğinde, zihnimde bu sorularla, azim ve heves gelir bana önce. Ardından şevk. Bir arzu, bir yazma isteği nerede doğar ve eyleme geçirir bizi? İlhamın kaynağı nerededir?.. Derken ilk esin gelir. Sanki önceden bildiğim bir şeyi ifade etmeye başlarım. İçimde bir yerlere nakşedilmiş tüm yanıtları söze döktüğümü hissederim. İlham size böyle açık uçlu bir ‘iç’ten, ta içerilerden gelmektedir. Her zaman değil. Bazen: Eğer ‘doğru’ yoldaysanız. Yani kader ile iradeniz çakışmışsa. Olacak olanı seçmişseniz... Devamı gelecektir.

Yağmur damlası, kumru, uzak bir tını, ıslak dal, sessizlik, bir patırtı, beklenmedik anılar, saatin tik takları... Her şey esin vermeye başlar size. Sırf siz içinizden gelmekte olanları kelimeye dökebilesiniz diye eşyanın tüm esrarı açar size kendini, her varlık hizmet etmeye başlar kendi dilinde size.

Transa girmiş gibi olursunuz. Bambaşka bir boyuttur bu. Vecd hali sürer gider. Bazen çok uzun... Buradayken oradasınızdır. Ötelerde. Öteleri de buraya getirmişsinizdir. El yordamıyla. Ama binlerce irili ufaklı varlığın görünmez çabasıyla. Hayatın elementleri kendilerinin metaforuna dönüşürler sizin önünüzde. Salt sizin anlayacağınız bir sözlükte dile gelirler. Şiir olur her şey. Kainat.

Hakikatin örtüleri

Hakikate yaklaşmak isteyenler bu derinliğe sık sık yuvarlanabilirler. Gece gibi örtülü olmayı talep eder ulaşmak istediğiniz derinlikler. Mahremi korumak isterler. Kelimelerin ağzını kapatacaksınız. İkincil, üçüncül anlamlar, imgeler, teşbih ve tenzihler dizilecek karşınızda. Hakikatin tüm mecazları emrinize girecek. Ol diyeceksiniz.

Gelgelelim, ‘ol’ emriniz yalnızca varolanı vücuda getirmektedir. Çünkü yaratmak için en fazla kendi içinizden esinlenmeye, ilham almaya ihtiyaç duyarsınız. Oysa Yaratan, her şeyi ilk örneğinde var etmiştir. Bizden kaynaklanan bir esin kaynağı yoktur. Her canlı varlığın biricik olması boşuna değildir. Bizler hepimiz bir ilk örneğiz. Yaratılışın ilk halinin hammaddesiyiz. Âlemler de. Kainat da.

Sabah. Örtülerin kalkmasıyla hakikate biz örtü olacağız yine. Uykuya dalacağım. İfade biçimlerim sığlaşacak. Bir başka ilhama dek. Bekleyeceğim bilinmeyen derinliklerde.

Küçük hesapların, kıskançlıkların, cimriliklerin ve yoksullukların oltalarında çırpındığı bu balıkçılar bir gün hür adamın sesiyle uyandılar: “İnsanı hür kılan da yaşatan da iradedir. Geliniz ruhlarımızı birbirine dayayarak temizleyelim. Kararsızlığı alaşağı edip, yalanı susturalım. Ve genç bir arslan olan iradeyi uyandıralım artık. Herkes için tek bir gaye vardır. Bir tunç levha olmak; bunun üzerine Tanrı ne isterse yazar.” Hür adam o kadar içten konuşuyordu ki Norveç fiyortlarının sisi, her kelimesiyle bir ton azalıyor, “Diriliş”, “cesaret” ve “temizlik” üç bereketli tekne gibi açılıyordu denize. Ve hür adam, peşinden geleceklerinden en küçük bir kuşku duymadan düşüyordu köylülerin önüne. Deniz seviyesinden dağların zirvelerine doğru bir yürüyüş başlıyor, değişen manzarayla beraber terk ettikleri o eski tanıdık karışıyordu balıkçıların arasına: “Alışkanlık.” Yol sarp kayalara karışıp güçleştikçe tırmanış homurdanmalar başlıyor, alışkanlık kulaktan kulağa fısıldıyordu : “Nereye!” Hür adam niyetlerdeki çürümeyi fark ediyor, “Ha gayret! Az kaldı yolumuz!” diye yüreklendiriyordu kalabalığı. Ama o da ne köyün ağası elinde görünmez bir ağla yetişiyor balıkçılara. Bir anda her şeyi içine alan o cümleyi fırlatıyor: “Koşun! Balık sürüleri geldi!” Ruhlarını ağlara, bedenlerini yokuşlara bırakıyor balıkçılar. Bin bir zorlukla tırmandıkları tepelerden deliler gibi koşmaya başlıyorlar sahile, geride ölü bir kahraman bırakıp.

Henrik Ibsen’in kahramanı Brand’den başkası değil hür adam. Bir tiyatro kahramanıymış ne çıkar, hayat tiyatrodan başka ne! Öyle olmasa varlıklı bir iş adamı olan babası neden iflas etsin? Köşkün yerini neden tavan arası alsın? Neden “ev” e yabancılaşsın Ibsen; kâh doğduğu eve, kâh büyüdüğü şehre, kâh yaşadığı ülkeye. Hem aşık olsun Norveç’e hem ondan ayrı kalsın otuz yıl. Yıllar sonra yaşlı bir adam olarak geri döndüğünde, “Doğduğum yer burada, şu fiyortların yakınında ama… Vatanımı nerede bulacağım!” desin. Sekiz yaşında babasının kitapları arasında kuklalarını konuşturan yalnız çocuk, oyunlar yazsın adından başka Norveçle ilgisi olmayan Norveç Tiyatrosu’na. Ülkesini Danimarka’nın, ruhunu tutkularının boyunduruğundan kurtarmaya çalışsın. Kâh sınavlarda başarısız olup okulu bıraksın, kâh yedi yıl oyun yazmasın ıslıklanan bir oyununun ardından. Bir karabatak gibi tam kendisinden ümit kesildiğinde ortaya çıksın ve iradeyi anıtlaştıran o büyülü sözü söylesin: “Dünyanın en yalnız adamı, en güçlü adamıdır.” Yalnız, yani hür adam, özgürlüğü kaos için değil, insana büyük işler yapabilme kudreti verdiği için sevsin. Az konuşup çok düşünen bu adam vakti geldiğinde büyük perhizini bozsun ülkesi için. “Mutluluk sahip olmakta değil, sahip olmak için verilen mücadelededir,” diyerek Norveç Tiyatrosu’nu millileştirmek için Norveçliler Birliği’ni kursun, başarının ardından birlik siyasi bir kimlik kazanınca tekrar dönsün yalnızlığına. Bir zamanlar kitapları kiloyla satılırken, birden bütün sahneler onun oyunlarıyla dalgalansın. Gerçekçi tiyatronun temellerini atarak, bireyde sahici olanla sahte olanın, gerçeklikle yanılsamanın arasına sanat çizgisini çeksin.

Ibsen, insanlığın en büyük düşmanı olarak egoizmi işaret etti eserlerinde. Alışkanlıkların pençesinde kendini “iyi insan” sananlara karşı kahramanlarını çıkardı. Per Gynt adlı oyununda seyirciyi yeraltında yaşayan ve ilkeleri “Yalnız kendini kayır!” olan yaratıklarla tanıştırdı. Bu tanışma aslında egoizmin ve ihtirasların elinde tuhaf yaratıklara dönüşen insanı kendisiyle tanıştırmaktan başka bir şey değildi. Bu insanları yeniden ruh gücüne, iradeye ve dinginliğe çağırmak gerekiyordu ama nasıl? Işığa hazır olmayan ruhların üzerine bir anda nuru boca etmenin onları kaybetmek anlamına geldiğini söylüyordu Yaban Ördeği adlı oyununda. Hem Brand da yükseltmek isterken kaybetmemiş miydi balıkçıları! O halde kahraman “Siz de benim gibi yükselin!” dememeliydi insanlara. Hakikat yolunda tek başına da olsa yükselirken kalabalıkların elinden maharetle tutmalı, onlara kendi kalplerinin vuruşlarını hissettirmeliydi. Kendini sevenlere düşman muamelesi yapabilirdi halk buyruğa bürünürse davet. Her birey ancak irade gücüyle hakikatle buluşabilirdi.

Kar yağıyor, ama nasıl bir şey efendim; nasıl tarif etmeli? Keyiften insanın ayağını yerden kesecek kadar güzel.

Ailenin büyük çocuğu oğlan, yatağına büzülmüş, yorganı çenesine kadar çekmiş durumda ana-babasına uyumuş numarası yapıyor ama aslında uyanıktır. Eski model bir kalorifer peteğinin ısıttığı sıcacık odasının penceresinden dışarıdaki kar senfonisini seyrediyor.

Derken odanın içindeki her şey evvela küçük titreyişlerle sarsılmaya başlıyor; derinlerden boğuk bir ses, zangırtı artıyor; mutfağın raflarındaki porselen tabakların şangırtısını bile duyabiliyoruz. Oğlan yataktan fırlayıp korku ve heyecanla pencereye seğirtiyor.

Muhteşem bir manzara!

Sıradan zamanlarda, her iki yanına yüksek ağaçlar sıralanmış demiryolundan geçip giden tren, fıcırtılı fren sesleriyle yavaşlıyor ve esas oğlanın -çocuğun- evinin önünde duruyor. Tipi savrulurken yolcu vagonlarından dışarıya rüyâ gibi bir sarı ışıklar dökülmekte.

Çocuk telaşla terlikleri giyip dışarıya fırlıyor; trene doğru yaklaşıyor. Vagonun kapısı açılıyor, orta yaşlı bir kondüktör aşağıya iniyor ve çocuğa diyor ki,

-Geliyor musun, gidiyoruz!

*

Sinemaya meraklı okuyucular hemen hatırlamıştır; bu unutulmaz sahne, yine o unutulmaz “Kutup Ekspresi” filminin başlangıcından. İlki sinemada olmak üzere bu filmi, geçen gün dördüncü defa seyrederken, çocuklara masal anlatmayı hem sanat hem endüstri kıvamına yükselten Amerikalılara gıpta ettim.

Hayır, sözü tam da kertiğine getirip, “şu nevzuhur, sen bilemedin iki asırlık tarihi olan Amerikalılar ne kıytırık mevzulardan filim yapıyorlar da, biz binlerce yıllık şanlı tarihimizi dolduran binlerce kahramanlık ve ibret ve efsânelerden eli yüzü düzgün bir filim çıkaramıyoruz”a getirecek değilim. Artık hepimiz farketmiş olmalıyız ki sanat ve endüstride iyi yerlerde olmanın, “eski ve yerleşik bir millet” olmakla ilgisi yoktur, bir işi ciddiye almakla ilgisi vardır.

Kutup Ekspresi filmini örnek verdik, oradan devam edelim; bu filmin ana konusu, on yaşlarında bir çocuğun Noel Baba kavramına duyduğu şüphenin etrafında dönüyor. Çocuk Noel Baba’nın, yılbaşı gecesi milyonlarca çocuğun yaşadığı evlerin bacasından girip her birine (ana babasının mali vaziyetine göre) hediye dağıtabileceğine inanmıyor. Belli ki erken yaşta rasyonel düşünme alışkanlığına kapılmış. Sen misin inanmayan? Alıyor eline sazı masalcı Amerikan sineması. Neredeyse bütün zamanların en iyi çocuk filmi diyebileceğimiz bir eser ortaya koyuyor. Filmin yapılış tekniği de çok ilginç. Aktör Tom Hanks’ın başlıca karakterleri tek başına oynadığı filim, animasyon (canlandırma) sinemasının baş klasiklerinden biri oldu şimdiden. Şöyle oluyor: Bir aktörün evvela yüz ve baş nahiyesi olmak üzere bütün vücuduna, vücut, yüz ve mimik hareketlerini algılayabilen alıcılar (sensor) yerleştiriliyor. Aktör, stüdyoda her karakterin rolünü tek başına canlandırırken sensörler aracılığı ile bilgisayar ekranında üç boyutlu ve hareket edebilen modeller elde ediliyor; daha sonra bu modellere istediğiniz kostümleri giydirip bilgisayar ortamında yapılmış en fantastik mekanlarda dilediğiniz hareketleri yaptırabiliyorsunuz.

Filmin sonunu anlatmaya gerek yok; allem-kallem esas oğlan, yani çocuk Noel Baba’ya inanıyor.

Az önce “çocuk filmi” demek zorunda kalınca biraz durakladım. Öyle ürünler var ki, artık çocuklar için mi, yoksa her yaşta kendini çocuksu hislere kaptırmaya, çocuklaşmaya âmâde insanlar için mi yapılmış olduğunu kolay kestiremiyorsunuz. Hamdolsun elinde joy stick ile gece yarılarına kadar gözü ekrana mıhlanarak playstation oynayan yaşlı başlı herifler zümresine dahil değilim ama doğrusu, “şöyle dört başı bayındır bir elektrikli tren oyuncak seti elime geçse katiyyen ilgilenmem” diyemiyorum. Nitekim üreticileri, bu gibi oyuncakları aslında dedeler, babalar için yaptıklarını gayet iyi biliyorlar; büyükler bu oyuncakları çocuklar için alıyor ama çoğunlukla çocuklar elini bile sürmek fırsatı bulamıyor; çünkü dedelerinden, babalarından fırsat kalmıyor ki!

Masal kitapları da benim için, aynen bir nevi elektrikli tren hükmündedir; ne zaman elime geçse ilgilenmeden, okuyup resimlerini incelemeden gönlüm rahat etmez. Bu çocukça hevesi mazur göstermek için söylemiyorum fakat bana öyle gelir ki, dünyada bu güne kadar insanoğlu eliyle yazılmış en ciddi ve sahici metinler bu masal kitaplarıdır; masal kitaplarını süsleyen elle çizilmiş resimler ise dünyanın en değerli sanat eserleri... Bu çizgilerin sihri nedir? Evvelâ çocukların bile anlayabileceği basit bir dünyayı tasvir ederler; ikinci olarak bu resimler, büyüklerin dünyasında iyice karmaşıklaşıp görünmez suretlere bürünen insan davranışlarını sadeleştirebilme sırrına ermiş çizgilerdir.

Büyüleyici bir sadelik, adeta baştan çıkarıcı bir basitlik. Masumiyet fikrinin ulaşabildiği en insânî zirveler...

*

Yıllarca “kültür emperyalizmi” deyip aşağıladığımız, dudak büktüğümüz hikâyelerin, filmlerin, kitapların, hatta ve hatta Noel baba gibi figürlerin evrensel bir tanınabilirlik ölçüsüne varmasını sadece emperyalizmle izah etme kolaycılığına kapılmayalım; onların ardındaki sanatkâr emeğine, hayal gücüne saygı duyabilelim ki, daha iyilerini yapabilmek için mânidar bir başlangıç noktamız olabilsin.

İyi anlatılmış, iyi canlandırılmış, iyi resimlenmiş bir masalın dünyanın her yerinde müşterisi vardır ve onlardan biri de benim.

Güneşin elinden tutup kaldırsın yerden. Kol kola medreseye doğru yürüsünler. 1244 yılını göstersin takvimler. Sonbahar on altı ay sürsün Konya’da. Şems var, kış gelmesin. Medresede ılık sesiyle sorsun Mevlânâ, “Sultanım, çok yerlere uğradın biliyorum, oralarda irşâda devam etmek varken neden zahmet ettin buralara kadar?” diye. Şems gülümsesin ve “Gittiğim yerlerde hep Tanrılara rastladım; kul olmaya bir türlü razı olmayan insanlara. İlk defa bir kula rastlıyorum. O sensin!”

O sensin, o halde Kirmânî’nin veremediği sınavı sen ver. Git şarap getir çarşıdan. Konya halkı Hüdâvendigâr’ın koltuğunun altındaki testiyi görsün. Hüsnü zan etsinler sudur diye. Fakat testi kolundan kayıp yere düşsün. Kırılsın ve kıpkırmızı olsun yollar. Halk koşup gelsin kızaran yüzünü görmek için pirinin. Gelsin ki gülsuyuna dönüşsün şaraplar. Bütün çarşı gülsuyu koksun. Mevlânâ, Şems’in istediği bir testi şarap için tekrar gitsin Rum şarapçıya. Şarapçı yerlere kapansın, “Sultanım senden sonra dükkânımdaki bütün şaraplar gülsuyu oldu” diyerek.

O sensin, o halde minberini terk et. Kürsünü boş bulsun sana öğüt almaya gelenler. Vakar da ne, sarhoşsun sen, el çırp! Şeyhlikten vazgeç, elifle tanış yeniden. Çarşılarda, yollarda görmesin seni kimse. Çıkma güneşinle sohbet ettiğin odadan ki üşümeyesin. Varsın dedikodu kazanları kaynatılsın her odasında beldenin. Haset ateşinin dumanları göğe yükselsin. İsleriyle sürme çek gözlerine sen, değdirip bulutlara mili. Sürme çek ki, sana “Muhammed yürekli” densin. Bırak talebelerin, “Hüdâvendigârımızı isteriz!” diye ayaklansınlar, sen sabit kal ki bir başka dünyaya yürüyesin.

O sensin, o halde bildiğin ne varsa unut. Kitapların mı? Hani o zarif havuzun başındaki. O akşamları odana, gündüzleri gül bahçene doğru dönen raflar. O okunmaya değer ne varsa yüzyıllardan süzülüp peteğinde toplanan. Onlar mı unutmaktan korktuğun, titrediğin üstüne. Gör bak nasıl yüzüyorlar suda! Nasıl batıyorlar mürekkeplerini yayarak. Bir, iki, üç, dört… Batır gemilerini Tarık bin Ziyad! Batır ki dönüşü olmasın Mevlâna’nın. Çok okudu, artık yansın. Hayranlıkla izlesin güneşten suya inen gemileri. Yalnız biri gömülürken suya, ah etsin. Kızgın demire dokunmuş gibi cızırdasın su. Daha çocukken göç yolunda Attar’ın hediye ettiği kitap! O sırlı Esrarnâme! O çocuk ruhuyla girdiği şehir. Bir tek o kalsaydı keşke bu görkemli filodan geriye. Böyle geçirsin ki içinden, güneş daldırıp elini havuza kitabını geri versin. Versin ama mırıldanarak: “Aşk ilmi öğrenilmez bunlardan!”

O sensin, o halde semaya kalk! Çark at ki dursun çarkları dünyanın. Dönüşü sana geçsin, yörüngeye gir. Mevsimler doğsun eğ ki başını. Açılsın çiçekler, sarksın meyveler, sonra örtsün üstlerini o bembeyaz kar. Ve güneş ihtişamla öpsün arzı yeniden. Erisin kalplerdeki kardanadamlar. O feyzle ayak vurulsun ki ezilsin nefis. Kollar yana açılıp benlikleri kuşatsın. Eksik insan kuşatılsın ki düşsün kaleler. Hem herkes bulabilir secde edilecek yer. Sen gökyüzüne alnını koyacaksın! Dilini çözecek şarap. Sen söyleyeceksin, insanlar yazacak: “Seher çağı gökyüzünde bir ay göründü, gökten indi de gözünü bize dikti, bakmaya başladı. Ay zamanında bir kuş vurmuş doğan gibi. Ay, beni kaptı, gökyüzüne uçuverdi… Kendime baktım göremedim. Çünkü o ayın lütfuyla bedenim can kesildi. Can âlemine gittim. Orada da göremedim o aydan başka bir şey.”

O sensin, o halde sabredeceksin bu ayrılığa. Kışı olmayan uzun bir sonbaharın sonunda, o mart sabahında baharsız kalacaksın. Geldiği gibi sessizce gidecek sevgilin. “Bayat ekmek gibi ufalayarak” seni. Halbuki nar gibiydin çıkarttığında fırından. Şimdi ateşi dedikodu kazanlarının altında, dumanı kıskanç bir beldenin üstünde bırakarak gidiyor. Şems’siz sabah gamlı bir duvar, yıkılıyor üstüne! Haydi çığlık atma sırası sende: “Evin aydınlığı sensin evi bırakıp gitme! Gel, gel ki, ayrılığınla ne akıl kaldı bende, ne din. Şu yoksul gönülden, karar da gitti, sabır da. Ey münâdi! Nerede bir topluluk görürsen bağır. “Ey Müslümanlar, kaçmış bir kul gördünüz mü! Ondan bir ses verenin, ondan bir haber iletenindir canım müjde olarak.” O sensin, o halde “Böyle değildim, beni o böyle yaptı!” diye yan odalarda mırıldanarak. O sensin, o halde bekle! Bak ne Şemsler doğacak.

Teniniz zencilerden birkaç ton açık diye sakın önderlik yapmaya kalkmayın onlara. Bir araya gelip beyazlara meydan okuyacağınızı mı sanıyorsunuz! İliğiniz kuruduktan sonra Hindistan’a geri dönebilirsiniz. Kalmak mı istiyorsunuz burada? Neden olmasın! Ömür boyu sürebilir köleliğiniz. İşyeri mi açmak istiyorsunuz? Çiftçilik mi yapacaksınız? Toprak alıp satma gibi bir düşünceniz mi var? Unutun bunları. Fakat saat dokuzdan sonra sokağa çıkarken pasaportunuzu yanınıza almayı unutmayın, soracaklar. Hem ne çok evleniyor, ne kadar çoğalıyorsunuz. Artık yalnız Hıristiyan dinine yapılmış nikâhlar yasal olacak. Bir de oy verme isteğiniz var, ne tuhaf! Bunun için hem özgür hem varlıklı olmalısınız. Kraliçe Viktorya’nın gölgesi, hem cüret hem 250 pound istiyor sizden. Şu gezi özgürlüğü talebinizi de unutmayalım. Sizin güvenliğinizi düşünüyoruz. Çok gezen çok yanılır. Sakın yanlış yapmayın. Hey bayım Avukat olmanız mahkeme salonuna Hint sarığıyla girme hakkı vermiyor size. O komik giysiyi derhal çıkarın! Ya siz! Birinci mevki biletiniz var diye birinci mevkide seyahat yapacağınızı mı sanıyorsunuz! Gandhi mi adınız? Avukat mısınız! Birinci mevkiden hemen ayrılın!

Medeniyet, ne de olsa birinci mevkide seyahat ediyordu. “Olsa iyi olurdu!” demişti Gandhi, “Batı medeniyeti hakkında ne düşünüyorsunuz?” diye sorulduğunda. Halbuki daha dündü, üzerinde İngiliz ceketi, bir gemiyle yola çıkmıştı Bombay’dan. On sekiz yaşındaydı. Londra, silindir şapkalar, çizgili pantolonlar, ipek gömlekler, gümüş saplı bastonlar ve deri eldivenlerle karşılamıştı onu. Tepeden tırnağa yenilemişti kendini genç Hintli. Bir İngiliz asilzadesi gibi olmuştu. Çocukluk günlerinde arkadaşlarının söylediği “Gör güçlü İngiliz’in / Küçük Hintliyi nasıl yönettiğini / Çünkü o yediği etlerle / Beş arşın uzunluğunda” manisini hatırladı. Beş arşındı artık boyu. Bir elbise ısmarlamak için on, dans öğrenebilmek için üç pound verebilirdi artık. Piyanoyu denedi, olmadı. Kemanı denedi, çok geçmeden sattı. Hitabet dersleri aldı. İngilizce’nin yanına Fransızca’yı koyduysa da, kalbiyle dilini yan yana getiremedi bir türlü. Gizli gizli et yiyerek güçlü olmayı denemişti ilk gençlik yıllarında. Et yine çağırıyordu onu. Çok ısrar ettilerse de perhizini bozmadı. Hintli olduğunu hatırladığı zamanlar kıpır kıpır oluyordu içi. Tahsilini bir an önce tamamlamalıydı. Okulunu Hintli olduğunu hatırladığı bir günde bitirdi ve İngiliz ceketini gardıroba asıp, Hintli kölelerin hakkını savunmak için Güney Afrika’ya gitti.

Ah! “Bir insanı, ancak gerçekten uyuyorsa uyandırmak mümkündü. Ama uyumuyor da uyku taklidi yapıyorsa, ne kadar çaba sarf edilse de boştu!” Gandhi, köle olarak yaşayıp özgürlük taklidi yapanları nasıl yola getirebileceğini düşünüyordu Güney Afrika’ya giderken. İlk adım: Hintliler kucakladılar bu genç avukatı. “Önderimiz ol!” dediler. Gandhi sorumluluktan değil maaştan kaçtı. Ve ilk dilekçesini verdi Hintliler Natal Hukuk Meclisi’ne seçim hakları için. Peşinden İngiliz Sömürge Bakanlığı’na yüz bin imzalı bir uyarı gönderdiler. Bir teşkilat kurdu Gandhi, Natal Hind Kongresi’ni toplamak için. Hintlilerin sağlık ve eğitim meselelerine el attı sonra. Hindistan’a gidip konferanslar verdi, Güney Afrika’yı anlattı orada. Dönüşte karantinaya alındı Gandhi’nin bindiği gemi. İçinde ailesinin de bulunduğu 800 Hintli 23 gün Güney Afrika’ya sokulmadı. Hükümet geri dönmesini istedi geminin Hindistan’a. Uzun tartışmalardan sonra karaya çıktı yolcular. Yorgun adımlarla yürürken Gandhi’nin üzerine çullandılar. Linç bir polis müdürünün eşinin çabalarıyla önlendi. Fakat ertesi gün kaldığı ev kuşatıldı yeniden beyazlar tarafından. İstenmiyordu Gandhi.

Bütün Hintlilerin parmak izlerinin alınmasını öngören bir kara kanun hazırladı hükümet. Gandhi, bir miting düzenledi beyazların yüreğini oynatan. Yemin etti binlerce dudak kara yasaya karşı. Direneceklerdi, fakat silahsız olarak. İşte ilk kez o zaman hapse girdi Gandhi. İlk kez o zaman özgürlüğün simgesi olan pelerinini sırtına geçirdi. İngilizlerden korkmuyordu o. Yok oluşa götürecek tehlikeler başkaydı: “İlkesiz siyaset, vicdanı hiçe sayan eğlence, çalışmadan zenginlik, bilgili ama karaktersiz insanlar, ahlaktan yoksun bir iş dünyası, insan sevgisinden yoksun bilim, fedâkarlıktan mahrum bir din anlayışı.”

ALEV ALATLI

Ner'de bir medeniyet or'da bir 'Yeni Yıl'!