Bến Lê Lợi ngày xưa và Bến Ninh Kiều 1966

Một nhà văn đã viết: “Bạn có về Cần Thơ nhớ ghép thăm cảnh đẹp Tây Đô, một thành phố giàu sang xinh đẹp, nằm cạnh dòng sông Hậu dịu hiền …” Tây Đô đẹp. Những nét đẹp muôn đời phát huy trình độ dân tộc nơi đây càng ngày càng vượt tiến. Mỗi lần đặt chân qua đây là du khách không bỏ lỡ cơ hội nào dạo bến Ninh Kiều. Không một du khách nào là chẳng nghe nói đến bến Ninh Kiều của Cần Thơ.



Quang cảnh nhộn nhịp bên bến Hàng Dương

Bờ sông Cần Thơ khi xưa vẫn thường dập dìu khách lãng du. Những đêm trăng, trên sông vang ngân tiếng hò đối đáp của khách thương hồ, tiếng đàn hát của khách cầm ca. Do đó, tương truyền khi chúa Nguyễn Ánh náo mình ở Cần Thơ, đặt tên cho con sông là “Cầm Thi” giang nghĩa là con sông của thi ca đàn hát. Lâu ngày gọi trại đi, hai chữ “Cầm Thi” biến thành “Cần Thơ”.
Lúc bấy giờ bến sông Cần Thơ vẫn chưa được bàn tay người đời tô điểm. Những hàng cây dương, cây sao đua nhau soi bóng dưới lòng sông gợi cảnh hữu tình đầy thơ mộng.
Mỗi buổi chiều về, các cụ bô lão đầu chít khăn điều, tay chống gậy ung dung nhẹ bước tiến theo bờ sông ngắm cảnh. Các cô thôn nữ ngây thơ duyên dáng, mặc áo trắng quần lãnh đen, bới tóc thả vòng bánh lái cũng góp mặt nơi đây. Cảnh trí hữu tình quyến rũ biết bao thi nhân mặc khách.
Chiều lộng gió, từng đàn cò trắng chíu chít kêu vang tụ họp chập chờn đáp xuống trên những ngọn cây ngập trắng.
Vầng dương vừa khuất bóng. Cảnh hoàng hôn buông xuống khắp cả núi sông, gợi bao tâm tình kỷ niệm, hồi tưởng qua những mẩu chuyện xa xưa mà nhớ đến tiền nhân đã dày công gian khổ xây đắp bến Cần Thơ, trồng từng gốc cây, lấp những hầm hố sình lầy, tuy không mỹ quan nhưng đó là hình ảnh lưu dấu muôn đời gắn vào lòng dân đất Trấn Giang cần nhớ đến…
Sau thời gian quân Pháp đến chiếm Trấn Giang của Nam triều, lập Tòa Bố tại Cần Thơ do đại úy Nicolai làm chánh tham biện từ 1876 liên tục các trào Tham biện khác Villard, kế Nicolai trở lại lần thứ hai, Lebrun Boquillon nối tiếp v.v… Từ đấy Châu Thành được mở rộng, các công sở dinh thự dựng lên, bến Cần Thơ được chỉnh trang cẩn đá xây gạch theo chỗ cũ để ngăn song thủy triều dọc theo bờ sông, để làm thành cái bến. Thông thường chỉ là bến ghe, bến tàu lục tỉnh, vì các tàu bè chạy khắp miền Hậu giang đều ghé bến ở đây mà chuyển vận hàng hóa, đưa rước khánh.
Đồng bào địa phương thường nhóm họp mua bán theo bờ sông rất phồn thịnh kêu là bến Hàng Dương.
Do đó bến này được mang tên là Quai deCommerce.

Với hình ảnh bến Cần Thơ khi xưa chúng tôi sưu tầm được, đem ra đối chiếu với cảnh năm 1966, tuy có vẻ mỹ quan lộng lẫy, nhưng sánh ra đâu bằng cảnh trầm lặng với bộ mặt khiêm tốn của thời xa xưa.


Mặc dù cảnh cũ đã lui về quá khứ, nhưng hình ảnh ấy đã gợi cho những ai có tinh thần tồn cổ, hoài bão quê hương mến yêu non nước, hình bóng không khỏi ngậm ngùi luyến tiếc, muốn tìm lại bến Cần Thơ khi xưa đâu còn nữa?

Bến Ninh Kiều năm 1966
Khoảng năm 1954, xóa bỏ hết tàn tích thực dân, triệt hạ những cây sao bóng mát, tấm bảng mang tên Quai de Commerce đổi lại là bến Lê Lợi. Rồi dần dần chỉnh trang thành phố, sửa đổi bộ mặt bến sông.

Trước kia, xuồng ghe thương hồ đậu tấp nập dài suốt bến, tạo thành bến chợ hơn là bến dạo mát. Chính quyền bèn dành riêng một khoảng bến, sắp đặt phong quang mỹ thuật, làm nơi du khách thỏa tình hứng gió, ngắm cảnh. Bề rộng 14 thước, dài 440 thước, một đầu là chợ Cần Thơ, thêm một vườn chơi trẻ em xinh xắn nằm gần bên.
Ngày 4 tháng 8 năm 1958, làm lễ khánh thành, đặt tên là bến Ninh Kiều.



Một góc Ninh Kiều xưa
Vì con đường nằm dọc theo bến mang tên là Lê Lợi, nên đặt tên bến là “Ninh Kiều” để kỷ niệm công một chiến tích oai hung của Bắc Bình Vương Lê Lợi tại bến Ninh Kiều, ở đất Bắc thuở xưa. Trận đánh ở bến Ninh Kiều, Tụy Động, Lê Lợi đã khiến quân Minh kinh hoàng khiếp phục:

“Tụy Động thây phơi đầy đất
Ninh Kiều máu chảy thành sông”

Mang tên kỷ niệm một chiến tích oai hung cũng như những tên Bạch Đằng, Chương Dương, Hàm Tử, nhưng bến Ninh Kiều có sắc thái riêng, vẻ đẹp riêng. Những tảng đá xanh cấu kết tạo thành bờ sông kiên cố. Những cây chà là với các tàu lá nhô ra như ngọn mấy cây dừa kiểng. Lá cây màu vàng, sắc quý phái, trang điểm cho nét đẹp về chiều. Dọc bến có chừa một lề đường cho du khách thả rong theo bờ sông nhìn nước Hậu Giang in bóng trăng rằm trong mát. Một hàng băng đá để du khách nghỉ chân, mắt hướng về phía bên kia sông: Xóm Chài le lói ánh đèn dầu yên tĩnh và bình thản, xa hơn, cù lao Bần lờ mờ trong màn đêm.
Có những con đò đưa rước khách qua sông hoặc chiều lòng khách thả trôi thuyền trên dòng nước để nhìn lên thành phố rực ánh đèn. Ngồi nơi băng đá, những ánh đèn tròn gắn trên đầu trụ đứng, tỏa ánh sang mông lung.
Công viên xanh rì thảm cỏ, những lối đi tráng nhựa, với nền xi măng len lỏi vào sân cỏ trông đẹp mắt. Mỗi một cây kiểng có tàng “kỹ thuật” (cắt, uốn cẩn thận) vòng tròn thật lớn, cao và rợp bóng mát; xung quan có con đường tròn với ba lối đi để vào tìm bốn chiếc băng đặt đấu lưng nhau. Vào những buổi chiều, du khách tha hồ vào đây nghỉ ngơi. Thêm một hàng cây dương giống loại cây tùng, thẳng đứng, xếp thành đường thẳng dọc theo lề đường bến Ninh Kiều như trơ gan cùng mưa nắng.
Ban ngày, bến Ninh Kiều là nơi hành nghề của những nhà nhiếp ảnh. Du khách sẽ bắt gặp biết bao nhiêu kiểu ảnh mới xinh đẹp của bến Ninh Kiều với hình dáng của du khách, trên bảng treo quảng cáo của các nhiếp ảnh viên Văn Mười, Văn Kỉnh, Hoàng Xuân Sít v.v…


Về đêm, từng đàn em bé gái, bé trai đội từ sề mía, rổ đậu mời mọc du khách. Ở đây du khách sẽ nếm được chất ngọt ngào của mía Cần Thơ, mùi thơm của đậu phộng rang nóng bỏng. Phía đầu chợ, còn có những quán nước, xe trái cây, quẩy chè, gánh hột vịt lộn, xe mì, cháo, hàng đồ nhậu mọc lên như nấm. Bãi đất trống bên sông bấy giờ biến thành một khu chợ lộ thiên, chói chan bóng đèn ngũ sắc như sao sa. Người mua kẻ bán ồn ào.
(Trích Cần Thơ Xưa - Huỳnh Minh - 1966)