متاسفانه سهم داروهای گیاهی از داروهای مصرفی در كشور ما فقط ۳ درصد است، این تاسف زمانی مفهوم خود راروشنتر نشانمیدهد كه در كشورهایی با شرایط ما، این رقم ۲۵ تا ۷۵ درصد داروها را تشكیل میدهد.
این در حالی است كه ایران، ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهانی را دارد و شرایطی مانند دامنه تغییرات دمایی بالا (۵۰ درجه)، شرایط متفاوت اكولوژیك، زیست محیطی و ۳۰۰ روز آفتابی در سال سبب شده ۶/۲۲ درصد از ۷۵۰۰ گونه گیاهی فلات بزرگ ایران، دارویی و صنعتی باشد.
به طور كلی داروهای گیاهی ۲ دسته هستند؛ یك دسته، داروهایی كه در عطاریها هستند و گیاهان دارویی نام دارند و دسته دیگر، داروهای گیاهی كه شبیه داروهای شیمیایی هستند، ولی ریشه و منشأ گیاهی دارند.طبق آمار وزارت بهداشت مصرف این نوع داروها در ایران ۳ درصد و داروهای شیمیایی ۹۷ درصد است و از نظر اقلام هم ۱۵۰ قلم داروی گیاهی و ۴۲۰۰ قلم داروی شیمیایی در بازار موجود است.
معاون سلامت وزیر بهداشت با تایید سهلانگاری در حوزه تولید و مصرف داروهای گیاهی به «جامجم» میگوید: سرعت پیشرفت علم نوین پزشكی در كشور بسیار خوب بوده اما رشد پزشكی نوین با پیشرفت در حوزه طب سنتی و از جمله داروهای گیاهی برابر نبوده و پیوند بین این دو قطع شده است.
دكتر حسن امامی به استفاده از گیاهان در تولیدات دارویی جدید كشور با اشاره به بها دادن به آنها اظهار میكند: در زمینه داروهای جدید تولید شده از جمله آیمود به گیاهی بودن منشأ آنها توجه شده و در این زمینه اقدامات خوبی صورت گرفته است، اما در حوزه استفاده از گیاهان دارویی و تولید دارویی گیاهی در حال انجام اقداماتی هستیم.
او تشكیل دانشكده طب سنتی و پذیرش این رشته در سطح تخصص در ۴ دانشگاه علوم پزشكی كشوررا مناسب میداند و میگوید: خوشبختانه با تشكیل مركز تحقیقات گیاه پزشكی در حال حاضر كارهای پژوهشی و تحقیقی خوبی در این زمینه در حال انجام است.
امامی تاكید میكند: استقبالی كه بین مردم نسبت به مصرف داروهای گیاهی و طب قدیمی وجود دارد، ضرورت بها دادن بیشتر به این مساله را نشان میدهد.
● تجارت جهانی گیاهان دارویی سهم ایران ۷ صدم درصد
به گفته رئیس مركز آموزش عالی امام خمینی(ره) وزارت جهاد كشاورزی، تولید و مصرف داروهای گیاهی در ایران سابقهای طولانی دارد، اما متاسفانه به دلیل آشنا نبودن مردم دیگر كشورهای جهان با ایران، جایگاه كشورما برای مردم جهان ناشناخته است و باید تلاش شود با شركت در نمایشگاهها و همایشهای بینالمللی این جایگاه برای مردم جهان تبیین شود.
عبدالله مخبر ادامه میدهد: در جهان بویژه در كشورهای توسعهیافته با روشن شدن زیانهای داروهای شیمیایی، گرایش به مصرف داروهای گیاهی در حال افزایش است ولی در ایران پیشرفت چشمگیری در تولید و مصرف آنها دیده نمیشود.
به گفته او، ایران با بیش از۲۳۰۰ گونه گیاهی با ظرفیت بالقوه گیاهی بسیار بالا كه حدود ۸۰۰ گونه آنها دارویی است و از این تعداد نیز ۱۰۰ گونه از اقلام قابل توجه در امر تولید دارو، لوازم آرایشی و غیره است كه البته چنین وضعیتی قابل قبول نیست.
مخبر میگوید: بررسی ابعاد اقتصادی اجتماعی تولید و مصرف گیاهان دارویی موید نكات بسیار مهمی است. با این كه برآورد میشود حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی و فرآوردههای آن ۱۰۰ میلیارد دلار در سال است، ولی فقط حدود ۶۰ میلیون دلار معادل ۷ صدم درصد آن سهم ایران است.
● عوارض مصرف
برخی مصرفكنندگان، معتقدند مصرف داروهای گیاهی كاملا بدون عوارض است.
اما یك متخصص گیاهان دارویی این تصور را كه داروهای گیاهی بدون عارضه هستند، اشتباه میداند و میگوید: عوارض داروهای گیاهی مادامالعمر نیست اما بیشتر این عوارضی كه در بروشورها نوشته میشود، مربوط به موارد مصرف بالاست. اگر مصرف داروها درست و به اندازه باشد، عارضهای نخواهد داشت.
دكتر محمدحسین صالحیسورمقی با بیان این كه عطاریها هیچگاه پاسخگوی بسیاری از مشكلات و بیماریها نبودهاند، ادامه میدهد: داروهای موجود در عطاریها نقش مهمی در بیماریهای جدی كه احتیاج به بیمارستان و جراحی دارند، ایفا نمیكند ولی در پیشگیری و درمان بیماریهای سبك میتوان از آنها استفاده كرد.
او درباره آشنایی پزشكان و متخصصان با داروهای گیاهی به ایسنا میگوید: در دهه اخیر بیشتر پزشكان ما بر اثر آموزشهای ارائه شده در دورههای بازآموزی تقریبا با گیاهان دارویی آشنا شدهاند و در نسخههای خود از این نوع داروها استفاده میكنند.
این استاد دانشكده داروسازی دانشگاه علوم پزشكی تهران بهترین راه برای ترویج فرهنگ استفاده از داروهای گیاهی در بین مردم را اطلاعرسانی صحیح و علمی میداند و می گوید: باید آگاهی مردم درباره بیماریها، گیاه و گیاهان دارویی را از طریق رادیو، تلویزیون و رسانهها افزایش دهیم و بكوشیم اطلاعات عمومی اولیه را به مردم بدهیم.
● نبود بیمه
علاوه بر بحث آموزش و فرهنگسازی درخصوص تولید و مصرف داروهای گیاهی، برخی كارشناسان این حوزه معتقدند؛ اگر سازمانهای بیمهگر هزینههای مرتبط با صنعت داروهای گیاهی و تولیدات این صنعت را تحت پوشش قرار دهند، مصرف این نوع داروها حتما با روند رو به رشدی مواجه خواهد شد.
ظاهرا سالانه با جایگزینی داروهای گیاهی میتوان میلیاردها تومان درخصوص هزینههای درمانی و بیمهای مرتبط با داروهای شیمیایی صرفهجویی كرد.
بیمه، نبود نظارت درست بر كار عطاریها، نبود بستهبندی و شكیل نبودن نحوه ارائه داروهای گیاهی بویژه گیاهان دارویی موجود در بازار، فرهنگسازی ضعیف و نداشتن متولی قوی و مشخص، سبب شده است بازار داروهای گیاهی در كشور آنگونه كه باید رونقی نداشته باشد، هرچند باید به قول معاون سلامت وزارت بهداشت منتظر ثمره اقدامات جدید انجام شده باشیم.
● دعوای داروخانهها و عطاریها
اما یك اختلاف نظر جدی بین داروسازان و عملكرد عطاریها وجود دارد تا جایی كه پیش از این، عضوهیات مدیره شورای عالی داروخانههای انجمن داروسازان با انتقاد از روند افزایشی مراكز فروش داروهای گیاهی، خواستار تعطیلی عطاریها شده بود.
دكتر رهبر مژدهیآذر اعلام كرده بود: در سالهای اخیر شاهد افزایش تعداد عطاریها و مراكز فروش گیاهان دارویی هستیم، حال آن كه اغلب این مراكز تحت نظر وزارت بهداشت فعالیت نمیكنند.
او با اشاره به این كه تمام داروها باید پیش از فروش از سوی وزارت بهداشت تایید شوند، معتقد است: بسیاری از داروهای موجود در عطاریها هیچ نشانی از تایید وزارت بهداشت را ندارند و حتی بسیاری از آنها نیز تقلبی هستند.
این عضو انجمن داروسازان همچنین به ظهور داروهای فریبنده مانند داروهای ترك اعتیاد در عطاریها اشاره و خاطرنشان میكند: در حالی مردم اقدام به خرید این قبیل داروها میكنند كه هیچگونه پایه و اساس علمی درباره اثربخشی و حتی بدون عارضه بودن آنها وجود ندارد.
علاوه بر این اظهارنظر، معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشكی ایران نیز میگوید: دخالت آشكار و مستقیم عطاریها در كار پزشكی و تجویزهای نادرست دارویی باعث شده تا امراض مردم گاهی اوقات بدتر شود و آنان دوباره به پزشك مراجعه كنند.
دكتر محمود بیگلر تاكید میكند: عطاری، محل و مكانی برای تجویز دارو نیست.به گفته او عطاریها موظف هستند تمامی فرآوردههای گیاهی را بدون هیچگونه تغییر و دست زدن به محتویات و تركیبات آن به مردم عرضه كنند.
معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشكی ایران ادامه میدهد: بیشتر افرادی كه در عطاریها كار میكنند، افراد غیرمتخصص و با سطح سواد بسیار پایین هستند و اطلاعات كاملی از تشخیص و نحوه درمان بیماریها ندارند.
بیگلر با اشاره به این كه تجویز بی قاعده و قانون داروهای گیاهی در عطاریها، روز به روز بیشتر میشود، ادامه میدهد: عطاریها باید مواد طبیعی مانند شنبلیله را به شكل طبیعی و آن طور كه هست و با همان خواص به بیماران بفروشند.
اما این اعتراضها شاید از این جهت كه عطاریها به نوعی جزو صنف سقط فروشیها محسوب میشوند و ساماندهی و نظارت بر آنها تحت برنامه روشن و مشخصی نیست، درست به نظر برسد. از اینرو، شاید بتوان گفت بهبود وضعیت داروهای گیاهی در كشور پیش از هر چیز نیازمند یك متولی و حامی واقعی است.
