گياهان دارويي، داروهاي حقيقي

اثربخشي گياهان دارويي بر هيچ كس پوشيده نيست. استفاده از داروهاي طبيعي ديدگاهي است كه امروزه در درمان و حفظ سلامتي تاكيد بسيار برآن است. استفاده از داروهاي گياهي به لحاظ ارزاني، در دسترس بودن و آساني مصرف، در جهان و خصوصاً در كشورهاي در حال توسعه رو به فزوني است.

عوارض جانبي بسيار زياد داروهاي شيميايي و گراني آنها موجب گرايش مجدد مردم به طب گياهي شده است.

 

باور و نگرش غلط نسبت به گياهان دارويي

توسعه و پيشرفت استفاده از فرآورده‌هاي طبيعي نشانگر اين باور بسياري از مصرف‌كنندگان است كه مواد طبيعي بي‌ضرر هستند در حالي كه شكي نيست كه بعضي از مواد گياهي كه به طور سنتي مصرف مي‌شوند مي‌توانند خطرناك و حتي كشنده باشند. بسياري به تصور اينكه گياهان دارويي اگر منفعتي نداشته باشند حداقل خالي از ضرر هستند با خيال راحت اين گياهان را استفاده مي‌كنند. اين باور و نگرش كه داروي گياهي كاملاً بي‌خطر و بي‌عارضه بوده و بدون نظر پزشك در هر شرايطي قابل استفاده است زير سوال است.

 

داروهاي حقيقي با عوارض جانبي واقعي

همگام با افزايش مصرف و عرضه گياهان دارويي، عوارض جانبي سوئي، خصوصاً در موارد بي‌رويه و بدون نظارت پزشكان به سراغ بيماران آمد. بايد باور كرد كه گياهان دارويي داروهاي حقيقي با عوارض جانبي واقعي هستند. همانطور كه مصرف نامناسب و بيش از حد يك داروي شيميايي مي‌تواند عواقب خطرناكي به دنبال داشته باشد عدم رعايت در مصرف دوز صحيح داروها و فرآورده‌هاي گياهي نيز مي‌تواند مشكلات جدي و گاهي جبران‌ناپذيري براي فرد ايجاد كند.

 

زمينه قوي و غني طب سنتي در ايران

در كشور ما با وجود زمينه قوي و غني طب سنتي، اطلاعات دقيقي درخصوص گياهان دارويي در ميان مردم وجود ندارد. بالغ بر 2 هزار نوع گياه دارويي در ايران كشت و توليد مي‌شود و به كشورهاي اروپايي مثل آلمان و اسپانيا صادر مي‌شود و در آنجا تجزيه و در بسته‌بندي‌هاي مناسب آماده مي‌شود اما در كشور ما هنوز به صورت سنتي و فله‌اي در عطاري‌ها به فروش مي‌رسد.از طرفي موقعيت خاص جغرافيايي ايران و زمينه مساعد رشد گونه‌هاي مختلف از گياهان دارويي در سرزمين پهناور ما امكان مطالعات بيشتر و تحقيقات روزافزون را در زمينه شناسايي، پرورش و رشد گياهان دارويي و بررسي و شناخت آنها فراهم مي‌آورد.

ايران از روزگاران قديم يكي از پيشگامان در اين زمينه بوده و در حال حاضر كشورهايي مثل چين، هند، آلمان و آمريكا دست به تحقيقات اساسي و پيشرفته در زمينه گياهان دارويي زده‌اند اما در كشور ما تحقيقات جدي و اساسي شروع نشده است.

 

گزارشات مبني بر سميت واقعي گياهان دارويي در انسان

متاسفانه در ايران آمار درستي از ميزان مصرف گياهان و يا عوارضي كه در اثر مصرف خودسرانه يا ناآگاهانه ايجاد مي‌شود در دست نيست. گزارشات مربوط به عوارض جدي گياهان دارويي نشان مي‌دهد كه در بسياري موارد كه محصولات ايجاد سميت واقعي در انسان نموده در واقع به واسطه گياه ذكر شده بر روي برچسب نبوده بلكه به واسطه جايگزيني يا آلودگي اجزاء اعلان شده با گياه سمي‌تر به صورت عمد يا اتفاقي مي‌باشد.

به عبارتي خطر فعلي درمان با داروي گياهي بيشتر به واسطه فقدان كيفيت خوب است تا فعاليت فارماكولوژيكي خود ماده گياهي.

علاوه بر كيفيت و خطرآلودگي گزارشاتي مبني بر واكنش‌هاي ناخواسته نسبت به داروهاي گياهي ديدگاه مهم ديگري از سميت گياهي را آشكار مي‌سازد كه معمولاً اثرات سمي داروهاي گياهي ناشي از مصرف نابجا و خودسرانه دارو مي‌باشد.

 

عوامل مهم در اطمينان از كيفيت گياه دارويي

-          ضروري‌ترين عامل در اطمينان از كيفيت دارويي انتخاب صحيح گياه مورد استفاده است.

-          بي‌دقتي در جمع‌آوري، انبارداري يا توزيع گياه دارويي مي‌تواند منجر به جايگزيني غيرعمدي یا آلودگي يك گياه با گياه ديگر شود.

-          در دسترس نبودن گونه‌اي از گياه كه به طور معمول استفاده مي‌شود با گونه‌اي مشابه از همان گياه جايگزين شود.

-          دليل ديگر اينكه گياه دارويي عملاً با گونه‌اي پست‌تر يا ارزان‌تر جايگزين شود.

-          تقلب در محصولات گياهي موجود در تجارت به عمد صورت گيرد.

-          جمع‌آوري گياهان دارويي به وسيله افراد ناآگاه و غيرمتخصص كه گياهان را جمع‌آوري مي‌كنند.

-          عدم تشخيص يا بي‌توجهي فروشندگان تازه كار به اين آلودگي‌ها

-          آلودگي‌هاي ميكروبي در داروهاي گياهي منجر به عفونت در بيماران مي‌شود.

-          داروهاي گياهي خام ممكن است به وسيله باقي مانده آفت‌كش‌ها آلوده باشد.

-          داروي گياهي ممكن است به علت ماندن طولاني مدت در عطاري‌ها خواص خود را از دست داده باشد.

 

هشدار براي راهنماي كيفيت فرآورده‌هاي گياهي

كميته محصولات اروپا در مقاله‌اي با عنوان هشدار براي راهنماي كيفيت فرآورده‌هاي گياهي اعلام كرد: داروهاي گياهي بايد از نظر ميكروبي، باقي مانده حشره‌كش‌ها و مواد دوده‌كننده، مواد راديواكتيو،؛ فلزات سمي، آلودگي‌ها و تقلبات آزمايش شوند. بايد روش‌هايي به كار برد تا اطلاعات دقيق و قابل درك در مورد محصولات گياهي را به مصرف كننده بدهد كه چگونه دارو را به طور وسيع و بي‌خطر مصرف نمايد.

 

عطاري يا داروخانه؟ 

در گذشته تعداد عطاري‌ها و كساني كه گياهان دارويي را توزيع و طبابت سنتي مي‌كردند كم بود اين افراد معمولاً سرشناس بودند و از كاربرد و تاثير گياهان اطمينان داشتند. در سال‌هاي اخير تعداد عطاري‌ها افزايش يافته و تشكلي متولي نظارت علمي بر آنها نشده است.  

فعاليت هر فردي كه با سلامت افراد سروكار دارد بايد تحت نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی باشد اما در حال حاضر در ايران عطاري‌ها در سيستم وزارت بهداشت، جايگاه تعريف شده‌اي ندارند و زير نظر صنف عطاران به فعاليت مي‌پردازند كه عملكرد آنها هيچ گونه مبناي علمي ندارد. همچنين در كشور ما با وجود زمينه قوي و غني طب سنتي، اطلاعات دقيقي درخصوص گياهان دارويي در ميان مردم وجود ندارد. در حال حاضر اكثر عطاري‌ها صلاحيت و علم تشخيص داروهاي گياهي را ندارند و نبايد در درمان بيماري دخالت كنند. همچنين گياهان دارويي كه در عطاري‌ها عرضه مي‌شود، استاندارد نيست و مصرف آن از سوي مردم عوارض و مشكلاتي ايجاد مي‌كند.

 

رعايت مواردي كه در عطاري‌ها ضروري مي‌باشد:

1-      عرضه گياهان دارويي در غالب اشكال خاص مثل كپسول، شربت، پماد و ... ممنوع است.

2-      عرضه مخلوطي از چند گياه دارويي با ذكر خواص درماني مثل شربت تقويت جنسي پماد ضد لك و ... ممنوع است.

3-      عرضه هرگونه داروي شيميايي مثل قرص مسكن، تقويتي، هورموني و نيز مكمل‌هاي غذايي در عطاري‌ها مطلقاً ممنوع است.

4-   انجام هرگونه فرآيند روي گياهان دارويي مثل خرد كردن، عصاره‌گيري، عرق‌گيري، بسته بندي و .... مستلزم تاسيس واحدهاي خاص و استفاده از دستگاه‌هاي بهداشتي بوده كه براي آن مي‌بايست مجوزهاي لازم از وزارت بهداشت كسب گردد.

5-      محصولات بند 4 مي‌بايست داراي پروانه ساخت از وزارت بهداشت و درمان باشند تا قابل عرضه باشد.

6-      انجام هرگونه معاينه و معالجه بيمار در محل عطاري ممنوع و از نظر دخالت در امور پزشكي جرم محسوب مي‌شود.

7-   هرگونه تبليغ اثر درماني براي داروها اعم از نصب اطلاعيه در ويترين يا پشت شيشه يا برچسب روي ظرف حاوي گياه دارويي ممكن است.